Машгьурти динна гIялимти
Машгьурти динна гIялимти
САХIЛЬ АТ - ТУСТАРИ (200 – 283)
СахIль бин ГIябдуллагь бин Юнус акIубсири гьижрала 200 – ибил дуслизив Хорасанна Тустар шагьарлизив, бусягIятла Иранна мермусаличибси.
ХIябал дусла гIямруличив СахIль дугели айзурли, сунела адавзи, машгьурси динна гIялим МухIяммад бин Савар секьяйда улгулил хIерикIусири. ВиштIаси СахIль иличи хIерикIули, гьанкIличила хъумуртусири. ДурхIяличи шишимъикIули, адавзи илизи викIусири: «СахIль, ну хечи кьакьаикIулра, укьен усес». Амма СахIль гIуррара чарулхъусири. Гьачам адавзини илизи хьарбаиб: - ХIуни хIу акIахъубси Аллагь ﷻ гьануршулрив? - Секьяйда гьануршуси? - Кайхьес гьалаб хIяйна уркIиличил бура: «Аллагь ﷻ набчил сай, Аллагь ﷻ набчи хIерикIули сай, Аллагьли ﷻ набчи хIеруди бузахъули сай» или.
Адавзила насихIятличи лехIяхъили, СахIльли усес калхьухIели илкьяйда бирусири. ХIябал бархIила гIергъи адавзини илди дугьби 7 – на тикрардирахъес буриб, гIуррара чумал бархIила гIергъи II – йна. ГIурхIели СахIльли бурусири, илхIели, дила уркIиличи ряхIятдеш бакIиб или. Дусла гIергъи адавзини илизи ибсири: «Нуни хIед дагьахъурти дугьби мурталралис хъуммартид ва илди тикрардирен хIябличи ваайчи». Чумал дус СахIльли илкьяйда бирусири ва ил сабабли, илини халаси лазат кайсусири. Цагьачам адавзини ил сунечи живарили викIар: «Ва СахIль, хIу сайри Аллагь ﷻ мякьлавси, хIу сайри Аллагь ﷻ сунечи хIерикIуси, хIу сайри Аллагьли ﷻ чейуси, илгъунали бунагь барес вирару?!
Бунагьуназивад урухкIен!» СахIльлис илцадра Аллагь ﷻ гьануршес гIяхIбизур, хIятта сунела зилантачил дугIли замана беркIес урухкIусири, ил сабабли ЧевяхIсиличивад гьарахъикишагу или. Ил мадрасализи Кьуръан бяркъяхъес вархьибсири. ИлхIели уршили тиладибариб мугIяллимли сунесцун замана декIарбарахъес. Ил кабизахъурси манзилличив дарс касили, хъули чарулхъусири. ВерхIел дус виубхIели СахIльли Кьуръан уркIиличиб багьур.
Дахъал дукни – авара агардешла хьулчи
ГIялимтани бурули саби, сунела нафс ва хIялани мутIигIдарес хIейрусини, гьарли – марли Аллагь ﷻ гьануршнила мягIна аргъес хIейрар или. Илдигъунти адамтани гьарлимарли адабчебти бирхутанигъуна лазат касес хIебирар. Цунбухъунни, Аллагьлис ﷻ зикру бирни, илдас къиянси мах саби. Ил багьандан Аллагьличил ﷻ цунбухъунни лазат ва разидеш касес дигутани, бегI гьалаб чула хIялани ва вайти хасиятуни мутIигIдирниличибад бехIбихьес чебиркур. БегI гьалабси яргализиб ил дахъал дукнила хасият саби. СахIль викIусири: «ЧевяхIси Аллагьли ﷻ сунела сахаватдешличибли чула вайти хIялани мутIигIдарес хIебирутала гIяхIти баркьудлуми урхIесили датур ва гIяхIти баркьудлуми дирнилизибад гьарахъхIебариб.
Амма илди камси секIайчил ва бегIлара дебали хIяжатсиличил гIямал бирути адабчебти адамтала уркIбани чекайсутазибад мяхIрумбариб». Илкьяйдали СахIль викIусири: «Дахъал дукни – авара агардешла хьулчи саби». «Багьуди ва пасихIдеш гушдешлизирад сари, бунагьуни ва чурхадеш – имцIаси букнилизирад». «ХIярамси букусила уркIи умухIебирар, сай Аллагьличивад ﷻ гьарахъвирути секIайзибад ва гьар шайзивад вайдешунани алавурцу, илис гIяхIдеш хIебиру я дехIибай, я дуббуцарли, я садакьали». ХIярамси беркунсила биркIантани бунагьуни дирути сари, сунес или биубли дигаллира, хIейгаллира, сунени балули виаллира, хIейаллира».
Илди лерилра дурибтачибли багьес чебиркур, бусурман адамли беркеси гIягIниси кьадарлацун букес ва хIярамси букнилизивад мяхIкамдеш барес гIягIнили биъниличила. Иличибли илини иш дунъяличибал бегIлара халаси арила бегIти вегIбекIуначибра имцIаси сарху. Илди дацIти гъай ахIен, илис бикьридеш дирули саби адабчебтани ва идбагунани, иш дунъяличиб хIербирути адамтазибад бегIлара бархьтили ва умутили бирути. СенахIенну илгъуна тяхIяр чули чекасибхIели. Илдала гьунчивад аркьусини, гьайгьайрагу, илдани чекасибсила камсилра кьадар чекайсу. Амма ил камсилра секIал иш дунъяличибсиличил цугбуцалли, халаси саби. ВиштIахIейчивад СахIль бурсивиубсири гушдешличи ва дубурцниличи. ДурхIяхIелила дусмазиб илала беркеси мухъила кьялшицун сабри.
Лерилра бурхIназив ил дубурцусири ва дуги-хIерила ухIнав гьачамцун сайри укуси, шала шикьдухъайчи. Илини бурни хIясибли, абзур дусла бухIнаб беркесилис арцла ца къуруш биусири. ХалаваибхIели, СахIль бурсивиубсири, кIел бархIила ухIнав гьачам укес, гIур хIябал бархIила ухIнав, гIур шел, урчIемал бархIи … Илкьяйдали беркеси агарли гъану шура бархIи уэс бурсивиубсири. ГIядатла адамлис ил секIал тамашабизес асубирар, амма Аллагь ﷻ вагьурти ва иличицун таваккал барибтас илизиб селра тамашаласи агара. СахIль викIусири: «КьацIли лукъас или гьанбиркуси, гушли кавлан».
Ца учIанни СахIльлизи хьарбаиб: «МугIяллим, бегIлара хIяжатси беркеси се саби?» СахIльли жаваб бедиб: «Мурталра Аллагь ﷻ гьануршни». УчIан викIар: «Нуни хьарбиуси хIериэс чараагарси беркесиличила саби». «Ва адам! - викIар СахIль, – хIериэс чараагарси Аллагь ﷻ сай». «Нуни бурес дигуси, се агарли хIериэс асухIебируси…», – паргъатхIейрулри учIан. «Аллагь ﷻ агарли асухIебируси», – жаваб бедиб СахIльли. Илизи хьарбаибсири: «Се бетаруси дахъал бурхIназив гушдешла цIализибтас?» Илини жаваб бедиб: «Ил Аллагь ﷻ гьануршуси уркIила шалали билшахъуси саби».
Сунела гьунчибад башутази илини бурусири, цIакьагархIебиахъес жумягIла бухIнаб гьачам диъ букахъес. Сай биалли, укухIели цIакьагарвирусири, гушхIели биалли, цIакь имцIабирусири. Илала гьунчивсини СахIльла бучIантази хьарбаибсири, илини яшав чинад кайсулил, амма цалилра жаваб гес хIебиуб. ИлхIели ил баягъи адам СахIль вашуси мижитлизи вакIиб. Ил замана СахIль дехIибала дирули чеваиб. ГIяхIцад замана арбякьи гIергъи, мижитла дякьличи маза бакIили, селичирил хIерсиван тIашбизур. ТIамала аргъили, СахIль кьямличил дуравхъун, маза бирзили ниъ держиб ва мижитлизи чарухъун. Кьуръайзиб бурили саби: «Аллагьлизивад ﷻ урухкIусилис Илини къияндешлизиб кумекбиру ва ризкьи луга».
БагьудлумагIив къяйцIли
СахIль 13 дус виубхIели, илала акIубси суайс шагьарлизиб чилилра жаваб гес хIейуб. Илини тиладибариб сай Басрализи вархьаахъес. Илабра илини жаваб хIебаргиб. ГIур ил Абаданнизивси гIялим Абу ХIябиб ХIямзачи вакIили, илизибад жаваб багьур. СахIль илала учIан ветаур ва илди багьудлумазибад халаси пайда касиб. Илис багьес дигуси суал шаригIятличил бархбасунси ахIенрину сунела уркIила даражаличил сабри. Ва адабчебти адамти ил даражаличи адхIебаибхIели, жаваб гес хIебиубтири. ВиштIали левалли, ил ахъси даражаличи ваибсири, сабира лерилра гIямрулизиб гIибадат бирутасра балли гьанагарси. Гъал дус виубхIели, СахIльли сай акIубси мер батурли, багьудлумагIив къяйцIли, дахъал дусмазив дурала мераначив калун. Ил бахъал гIялимтачил тянишиуб, илди–ургав леври Зу-Ннун аль-Мисри. ГIур ил сунела ВатIайзи чарухъунсири ва илав калунсири.
Бархьдеш, уркIи гьаргдеш
СахIль викIусири: «ХIябал секIал нушала гьунчир хьулчилидиубти сари: умуси, хIялалси беркала, баркьудлумазир ва хасиятуначил Аллагьла Расулла ﷺ гьунчирад дашни, гьарил баркь-бацлизиб уркIи гьаргдеш». Ил гIуррара викIусири: «Урегал секIал нушала гьунчир хьулчили диубти сари: Кьуръан хIясибли хIериъни, Аллагьла Расулла ﷺ гьунчивад вашни, хIялалсицун букни, чис– биалра вайси бирнилизибад мяхIкамдеш бирни, бунагьуначивад гьарахъиркни, тавба дирни, черти дирни». Илини бурусири: «Лебил иш дунъя чурхси, кьяркьси саби багьудила дурабад, багьуди биалли – талихIагри ва вайдеш саби лайикьти баркьудлуми агарли, баркьудлумира – хяса-пусул сари бархьдеш ва уркIи гьаргдеш агарли, илхIелира хIела баркьудлуми ЧевяхIсини кьабулдарибал ахIенал урехилизиври».
«Агара уркIи сунезира Аллагь ﷻ дугихIерила сягIятуназив хIерхIелзуси. Лагъла уркIилизиб Аллагьли ﷻ Сай ахIенси цархIиллизиб хIяжатдеш чебаалли, Илини иличиб илбислис ари бедлугуси сай». Бахъалгъунти адабчебти адамтани цархIилтала уркIбира чархра сагъдарес бируси ахъри лебсири. Илгъуна сайри СахIльра. Илинира зягIипти сагъбирусири. Цагьачам тянишличи вакIибси илини тIакьализиб булбул чебаили, ил асиб ва азадбатур. Булбул биалли, илала хъули бакIили, вебкIайчи иличиб калун.
БебкIа.
Ил вебкIибхIели, хIяриихьили адамти чарбухъун, арцан илала хIябличиб калун, гIур илра бебкIиб. ГIергъиси гьунчи ил гьунивватес бахъал адамти бакIиб. ТIамала аргъили, ца жугьутI дуравхъун ва викIар: «ХIушани чебиулраяв нуни чебиуси?» Се чебиулри хIуни, или хьарбаибхIели, малаикуни арцурли вебкIибсиличи гъамдирули чедиулра или илини шагьадара белчIи ислам дин кьабулбариб. Сецад пергерти илди адамти, чулира бебкIили гIергъира адамти бархьси гьунчи бикути! Я Аллагь ﷻ , нушала уркIбира Аллагьла Расулличи ﷺ ва илала гьунчибад башути адабчебтачи дигиличил шаладара ва Кьиямала бархIи илдачил дарх мицIирдараба! Амин!