бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Республикализивра цаибси

Республикализивра цаибси

(бехIбихьуд 8-ибил номерлизиб)

 

— Гьалаб хIечил бетаурси ихтилатлизиб хIуни бурибсири, гIялимла хIялумцIлаби гIяхIцад дусми дикибхIели гIягIнидикес ва пайдаладирес асубирниличила. ИшбархIи хIела гIилмулашалти сархибдешуни гIямрулизир пайдаладирулив?

— ГIе, бархьли бурасли, хьулчилидиубти хIялумцIлабала хIясилти, гIядатлибиубливан, гIергъила бархIи яра гъамливан хIякьикьатлизир пайдаладирули хIедирар. Илгъуна анцIбукь дебали камли къаршибиркур, сегъуна-биалра гьаргбаркь итмадан пайдалабирни. Илдигъунти мисалти лерли диалра. Хьулчилидиубти хIялумцIлаби агарли, цархIилти бяхIчибизуни ва чеимцIати хIялумцIлаби гьаладяхI дашес дирути ахIен.

Гьала-гьала хьулчилидиубти (фундаментальныйти) хIялумцIлаби дирути сари, белгиси анцIбукьла тIабигIят аргъес багьандан, ил материалла лишанти ва иличил дархдасунти секIайчила аргъес багьандан, илис гIергъицун вирар илди гIямрулизир пайдаладиресра.

Нуни ца мисал гьанбуршули вирус, ил лебтанилра иргъухIели. Ил саби Курчатовличил бетаурси анцIбукь, сабира арбякьунси даршдусла 30 ибти дусмазиб ил Санкт-Петербургла институтлизив, Физикала-технический институтлизив уранна зе руркънилизив узухIели бетаурсири. Илизи лебилра бикIутири: «Се-биалра пайдаласи секIайзив узен» или. Амма нушани балуливан, 10-15 дусла гIергъи лерилра илала хIялумцIлаби илцадра дебали хIяжатдикибтири, илини атомный проект къелгIеббикусири, ва дахъал цархIилти илала хIянчурби хIякьикьатлизир гIягIнихIедиркур или кабилзули биалра, замана арбякьунхIели, дебали хIяжатдикибтири. Илдазибад арагIебли кьяли акIубсири – атомная промышленность бикIуси.

Лерилра илди хьулчилибиубси гIилмула хIялумцIлабала хIясилти сарри, илдала лугIилизир атомный электростанциябира. Илдигъунти гьаргбаркьуни, сарира хьулчилибиубси гIилмуличи хъарихъути, медицинализир, бекIахъудила гIямрулизир, техникализир ва цархIилти кьялубазир къаршидиркули сари. Ил багьандан нушала суалти, сарира фазовый преходунала хIекьлизирти хIялумцIлабачил дархдасунти, гьайгьайрагу, хьулчидан мягIничерти сари ва илди бусягIят пайдаладирули сари, гIурхIейсра дирули кавлан.

Шинничил дархдасунти фазовый переходуни (дарсдешуни) дебали мягIничерти сари, гьар бархIилати гIямрулизир нушаб шин дебали хIяжатдиркниличила лебтанилра балуси саби, гIямрура шиннизирад детаурти сари. Ил багьандан шинна лерилра лишантачила балес гIягIнибиркур. Хьулчилидиубти хIялумцIлаби ил шайчир дебали аргъбаибти сари, сенахIенну хьулчилидиубти хIялумцIлаби хIедиалли, гIилмура бируси ахIен.

 

- Ахъай Кьурбанович, ишбархIилис хIела гьала тIашдатурти мурадуначила ва сагати хIялумцIлабачила багьес дигахъира? Челябкьлализиб физикала гIилму селизиб гьалабяхI аркьяна?

- ИшбархIила манзилизирра дебали аргъбаибтили ва мягIничертили кавлули сари фазовый переходуни руркъни, амма гьатIира мурхьли, къиянти кабизуназир. ГIядатлибиубливан, илди сари макьлатIисдешла материалти ва макьлатIисла кабизуни. Илдала лугIи мекелли халаси саби ва жура хIясиблира илди декIар-декIарти сари. Ил багьандан хIякьикьатлизибра илди гIяхIил пайдаладирес имканбикIули саби. МакьлатIисдешла кабизуназир фазовый переходуни ва ибкьти анцIбукьуни руркъни – дебали челукьуси ва аргъбаибси масъала саби.

Къиянти викIухIели, аргъес гIягIнибиркур, гIядатлидиубти ислаби ва кабизуни гIяхIил дяркъурти сари, макьлатIисдешла материалти биалли, дебали къиянти сари, ва фазовый переходуначи илди кабизуназир декIар-декIарти аги-кьяйдали асарбирули бирар. Лерилра илди чедетаахъили, мурхьли руркъути сари.

Физикала гIилму гьалабяхI башахъниличила гъайвикIалли, ишаб гьала хили бурес мурталраван гьамадси ахIен. Физика лерилра бяхIчибизуназиб гьалабяхI башули саби. Амма имцIаливан нушала улкализиб прикладной аспектуначи имцIали пикри бяхIчииули саби. СенахIенну Советский Союзла ва гьанна Россияла хьулчилибиубси гIилму дебали гьалабяхI арбякьун. ИшхIели биалли пачалихъли на улкала руководстволи лерилра цIакьани имцIаливан дяхIчииули сари гъамливан пайдаладарести материалтачи ва кабизуначи. Илдигъунти бяхIчибизуни биалли дахъал сари. Илди сари декар-декIарти фазовый переходуначилти макьлатIисдешла кабизуни ва дахъал цархIилти материалти. Илдала лугIилизир дигIянали дихIути хутIла шайчирти материалтира, чузирра дебали дахъал декIар-декIарти журала фазовый переходуни хIисабдирути. ИшхIелла манзилла лебил электроника баягъи материалтала хьулчиличиб белшунси саби. Нушара ил бяхIчибизлизир сарра дузути, дила пикрили, сархибдешличил бажардидиркулра.

 

- Ахъай Кьурбанович, хIуни, дунъяла даражала академик сайливан, балули ургуд, дунъяличибси хутIла энергияла мягIдунти-алавти аги-кьяйдаличила. Бахъалгъунти физикала шайчибти ишхIелла академикунани илди мягIдунти тамандирниличила бурули саби, марлира, челябкьлализиб инсаниятлис ил челукьуси масъалали бетарули саби…

- Энергияличила бурухIели, гъай селичила сарил гIячихъбарес чебиркур: цIабикьайс ва хутIла энергия балкьарахънилизир пайдаладирути набтличила ва тIабигIятла цархIилти материалтачила диалли, набтла мягIдунти деткайхъниличила, илди тамандирниличила бахъли бурули саби. Набтла мягIдунтазиб набт аберхалра, сагадан илаб учидиркути анцIбукьуни къаршидиркули дирар. Набт таманбирниличила гъай камдиубти ахIен, амма иличил барх набтла сагати мягIдунти алкIули сари, мисаллис Арктикализир. Илар газла, набтла дахъал мягIдунти мерладиубли сари ва ишбархIи нушани чебиуливан, илди адилтIнила шайчиб гьалабяхI арбякьи саби. ТIабигIятли нушаб лугути набтла, газла сурсатуни мяхIкамдирес гIягIнибиркур.

Дунъяличир лерти сари берхIила ва дягIла энергияла мягIдунтира. Илди таманхIебируси энергияла бутIни сари, амма иличил барх дихIес дебали къиянти сари, сенахIенну БерхIила нураназибад ва дягIла шинкьантазибад бикахъибси энергия бихIес гьамадси ахIен. Ил энергия цалабяхъес, гIур имцIабарес ва пайдалабирес багьандан, ил шайчибцун бузуси арагIебли индустрия тIалаббарес хIяжатбиркур. Иличи ургIебли кахIебурхуси энергияла цархIил сурсат леб – атомный хутIла электростанцияби. Челябкьла илдигъунти электростанциябигIеб бирар, нуни иличибра ункъси электроэнергия алкIахънила яра пайдалабирнила тяхIяр чебиули ахIенра.

Атомла энергия, лерилра хIяжатти тIалабуни детерхахъалли, дебали асарчебси ва урехиагарси саби. Гьайгьайрагу, илис дахъал харжани хIяжатдиркур. ТIабигIятла сурсатуни кадерхалра атомла шайчирти даарила лер. Буралли, энергия багьанданти дявти жявхIейчирад лерти сари. Европализир кадиркути анцIбукьуни, Украинализирти, Ираннизир кадиркути – лерилра илди хутIла энергия багьандан дурадуркIути къаршидеш сари…

 

- ХIу гIялимти-физикунала чумал наслу бяркъурси ва хIядурбарибси насихIятчи сайри, сегъунти къияндешуначил вяхIягес чебуркъиба хIела гIилмула гьунила бехIбихьудлизив, секьяйдали илди ахъири ва жагьилти гIялимтас сегъуна насихIят гIеббурес вируда?

- ГIилмулизиб бузес бехIбихьибти жагьил адамти гIядатлибибуливан, бекIахъудила масъултачил бяхIигули бирар. Вуз таманабарили аспирантурализи вакIибси жагьил адам хъалибарг белшахъес ва илала гIямру гьунчидикахъес багьандан лайикьти бекIахъудилашалти шуртIрачил гIевуцес чебиркур. Нушала пачалихъли ил шайчиб халаси хIянчи бирес гIягIниси саби, жагьил адамти гIилмулизи битIакIес ва илаб калахъес - жагьилти хъалибаргунала хъулрачил дархдасунти масъулти арзес ва алапаби имцIадарес чараагарси саби. Аспирантли кайсуси стипендиялис селра барес хIейрар, ил дебали камли саби. Илис итмадан нушани ил хIянчиличил гIевурцули дирехIе, илис гIямрулизиб сегъуна-биалра гьамаддеш акIахъес багьандан.

ИмцIатигъунти жагьилти хъалибаргунани гIилмулизиб бузухIели алкIути къияндешуни чекасес хIебирнили гIилму бархьбалтули бирар. ГIилмулизир итмадан сархибдешуни дирути ахIен кьалли. Дусмадли бамсри хIебалули узес гIягIниси сай сегъунти-биалра хIясилти диахъес ва гIилмуласи дунъялизиб вегIличила багьахъес багьандан, илис гIергъицун вехIирхьур бузерила сабухъ бурчес… Жагьилти гIялимтази ил шайчиб маслигIятбарес дигулра, уркIиагархIебирахъес ва гьалабяхI башахъес, къияндешуни чераркьути сари ва хIушала бузерила хIясилти, сархибдешуни чараагарли дирар. ЧIянкIли бамсри агарли дузес гIягIнибиркур. ИшхIелла гIямрула аги-кьяйдализиб гьайгьайрагу, къалабаси тяхIярли арц дикахъес вирути имканти имцIадиънили, жагьилти гIилмулизиб калахъес къиянбулхъули саби…

 

(ахир бирар)

 

ПатIимат Сулайбанова

2026-08-01 (Сафар 1448 д.) №8.


Цаибил мер

Школализиб «Къияндешлизибти халкьлис кумекбирни» бикIуси уличил конкурс бетерхур. «…Цаибил мерлис приз бедлугули саби Аслямлис! КIиибил мер сархули сай Рашидли! ХIябъибил – МяхIмудли! Тиладибирулра хIябалра сценаличи абацIахъес ва чула шабагъатуни касахъес»,...


Цахтони

ГIягIнидиркур: (4 порциялис) диъ – 500 гр; бурт (яра мацони) – 300 гр; хиви (грецкий) – 200 гр; кинза – 1 хала; укроп – 5 кьяли; итан жерши – 4 цула; хмели-сунели – 0,5 чяйла кьулса; зе, хIунтIена ва цIудара исиут – бизидеш...


ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси

(бехIбихьуд 5,6 – ибил номертазиб)   ТIалаб хIясибли декIарбикни Хьунуйзиб ихтияр лебси саби муруйзи магьар кабушахъес тIалаббарес, эгер муруй сунечи шаригIятли хъардарибти таманхIедиралли. ИлхIели илини муруй бедибси магьарла мас чарбарес гIягIниси саби, чула-ургаб гъамдеш бетаурли...


Салат

6 порциялис гIягIни-диркур: гIяргIяла диъ – 300 гр; шиниша хъара – 1 тIакьа; хияр – 300 гр; гидгари – 5; картошка – 400 гр; набадари – 100 гр; шиниша жерши – 20 гр; майонез, зе, исут, кьар – бизидеш хIясибли.   Балкьарахъни: ГIяргIяла...


УркIи изутира леб

КIел жумягIцадхIи, улкала цацадехIти регионтазирван, нушала республикализирра цIабикьалала (топливо) багьнала шайчир гIяхIцад дарсдешуни кадикиб. Илди хаслира къячдикун шагьуртазиб хIербирути адамтачи.   Буралли, цIабикьалала багьни дусла бехIбихьудличирадал гIяхIцадла ахъдиублири. Амма...