КIиибил ватIан – кьисматла савгъат
КIиибил ватIан – кьисматла савгъат

Гьарил дуслизиб, чеббикIибси бархIи, Хасавюртла районна Чогар-Отар шила хIябрази зиярат бирни цIудхърантала гIядатли бетаурли саби. Ца хIяблизи кIел динна узи илаб хIярибихьибти саби, кIелра илди цIудхъранти саби: Къуппала шилизивадси Зияутдин-Кьади ва Буртанила шилизивадси Жалалутдин-хIяжи.
Иш гьакIлис, Къуппала шила жумягIла мижитла имам Багьаутдинна дугьабиз хIясибли, Лавашала районнизибад ва республикала шими шагьуртазибад Чогар-Отарлизи хIярибихьибтала гъамти адамти, ва зияратличи букьес дигути гIядатла адамти архIяличи дурабухъун.
ХIябрала мякьла цалабикилри Буртанила шилизибадти Жалалутдин-хIяжила гъамти ва тухумти. Зиярат бируси хъули кьукьнадли абицIули, ЧевяхIси Аллагьлис ﷻ мутIигIли ва илис булгули адамти дурабулхъулри. Зияратла хъулибси ибгибдеш, умудеш хIисаббарили Чогар-Отар шила жамигIятлис баркалла дикIес нуша думсули ахIенри. Набчилси кьукьяла адамтира нура ила духIнадухъунра, балга-дугIя дарира, Кьуръа аятуни делчIунра. ИлхIели чархлизи ряхIятдеш хьурабиуб. ХIярибихьибтала хIурматбирули дурадухъунра. Гьай-гьайра нуша, Зияутдин-Кьадила Жалалутдин–хIяжила рухIла дурхъадешличилара пикридикIулри.

Илар Зияутдин-Кьадила гIямруличила тамашала хабурти дуриб ГIиса ГIямаровли. Илини сай студент вирухIейчивад вехIихьили, 50 дусличирра имцIаси заманализир, Зияутдин-Кьадила гIямруличила баянти дурчутири. Зияутдин-Кьади гIялим, гIярабла гIилму дяркъурси, пагьмукар адам виъниличила бурути гIяхIцад баянти илини дучилри. Зияутдин-Кьадила рухIла хIялалдешличила ва дурхъадешличила аргъахъес багьандан ГIиса ГIямаровла «Къуппа - дила ахIерси анкъи» бикIуси жузлизирти цацадехIти бутIни хIушаб делчIахъес гьаладихьес пикрибарира.
«Гимматла урши Зияутдин-Кьади къуппакан сай, ил гIярабла гIилму дяркъуртазивад цаибил гIялим, халаси кьасла ва пагьмула вегI, дебали гIилму дигахъуси, лерилра сунела гIямру гIилмулис харждарибси адам сай. Ил жагьли левалли, хъайчикайэс гьалавал, Къуппала мижитла имамли катурсири.
Ил жявли лукIесра учIесра бурсивиубсири, цархIилтира бурсибирес вехIихьибсири. Черкесиялизибад, Осетиялизибад, Ширваннизибад иличи бучIес мутагIялимти башутири. Къуппала мижитла имам ХIусен-кьади вебкIибхIели, халкьли илала мерличи Зияутдин-Кьади викIибсири. ДурхIни бучIахъухIели, илдачил варх Зияутдин-Кьадира учIусири, сунела хIянчиличи дебали чекайзурсири ва гIяхIси мугIяллим сайливан машгьуриубсири. Илкьяйда узули чумал дус шилизив калун. ИлхIели, пачала хIукумат бехъубли, Совет хIукумат кабилзуси замана сабри. Ил узули калун большевикунани бусурман динничи къаршидеш имцIадарайчи.
ИлхIели Зияутдин-кьади мижитлизивад арякьи, Къуппала ши алавти махьурбазив хIерирес вехIихьиб, замана-замана ветихъули, гIур дакIуирули, алавчарти тяхIяр-кьяйдаличи мешуиркули вяшикIусири.
Лерилра сунела гIямрулизив ил учIусири ва цархIилтира бучIахъутири. Сунела бузери гьачамалра бархьбатурси ахIенри, хIукуматлизивад дигIяниркухIелира, хасти мутагIялимти бучIахъули калунсири. Илала пайдалати дахъал жузи лертири, илди халаси хIурмат лебти адамтани цаладяхъибтири. Лерри илала назмуртира, гIямрула сегъунти-биалра анцIбукьунас багъишладарили цаладяхъибти. Илала дахъал гIилмула белкIанира лертири. Багьудлумала мурхьдешличивли, ил сунела зиланти гIялимтазивад декIарулхъусири.
Зияутдин–Кьади 1874 ибил дуслизив акIубсири, шантала дурхIначил варх халаваибсири. Бахълизивад, секIал багьес дигниличивли, декIарулхъусири. Гьаланачи гIярабла хIурпрачил учIесра лукIесра бегIтани бурсивариб, гIур шилизибси мадрасализив Музгьар-хIяжичив ва БудаймяхIяммад-хIяжичив учIули калун. БелчIуди даимбариб Замир ГIяличиб, МяхIяммад-хIяжичиб, Ородализивадси Ибрагьимличиб, Согъратлизивадси ГIябдуряхIман-хIяжичиб, Балхъарлизивдси Хъунта-кьадила урши МуртазагIяличиб.
Кьуръа дурхъадеш, бусурман дин ва тIарикьат руркъули Стамбуллизи ваиб. Илала багьудлуми ва гIякьлу пикрилизи касили, шантани жагьси гIялим шила мижитла кьади варили чеввикIибсири.
Зияутдин ибси у гIярабла мезличибад шурбаталли – динна чирагъ, яра нурла чирагъ или иргъули саби. Илини бузахъуси санигIят пикрилизи касили, шантани Кьади ибси девра уличи имцIабариб.
Халкьла ургаб машгьурти гIялимти МяхIяммад ГIябдулгIязизов, Къачу, Хажалмахьилизивадси Якьуб, Буртанивадси Жалалутдин-хIяжи, ГIяймакивадси ГIябдуряхIим Шагьнавазов, ХIурехъибадти ГIямарла уршби МяхIяммад ва ГIябдуллагь-хIяжи, Сергокъалализивадси МяхIяммад ИсмягIилов, Къуппабадти БудаймяхIямад-хIяжи ва Байдулла МяхIяммад, гIурра цархIилтира Зияутдин-Кьадичиб бучIули калунти саби. Иличила цаибти баянти, сунени цалабяхъибси жузлизир, гьаладихьиб Байдулла МяхIяммадли. Илизи Къуппала шилизибадти гIурра 33 гIялимличила къантIти баянти кадерхахъуртири, илдала лугIилизиб лебри 4 ГIяршила шилизибадти гIялимтира. 1934 ибил дуслизиб дурабухъунси «Даргала назмуртала жузлизир» Зияутдин-Кьадила 3 назму дурадухъунтири.

Зияутдин-Кьадини Дагъистанна, Лавашала районна ва Къуппала шила жамигIятунала гIямрулизир бутIакьяндеш дирутири. Илини Даргала округла начальникла заместительла, гIур Лавашала округла кьадила, шаригIятла гьунчи кабизуртала управлениелизир жавабкарти къуллукъуни дузахъули калунсири.
Дагъистанна губернатор Д.Мусалаевла хIукмуличил даргала округла шаригIятла судьяла къуллукъличи катурсири.
1919 ибил дуслизив Къуппала хъябагьриличир цIуба къазакъуначилси дергълизирра Зияутдин-Кьадини бутIакьяндеш дарибтири. Зияутдин-Кьади 1933 ибил дусла мартла 13-личив вебкIибсири. Ил сунечил пикрумира кьасанира цадарибси Буртанимахьилизивадси Жалалутдин-хIяжичил варх ца хIяблизи хIяриихьибсири. Илкьяйда барахъес Зияутдин-Кьадини васият барибсири. Халаси гIялим гIямрулизивад арукьни, илини бучIахъули калунтас, гIярабла гIилму дяркъурти гIялимтас халаси пашмандешла анцIбукьли бетаур».
Чедир гьандушибти баянтани, бурули саби гIярабла гIилму дяркъурси, халаси гIялимла гIямруличила.
Шила мижитлизир хIерела дехIибалара, зикрура, балга-дугIяра дарили, нуша декIардикира.
Писатель ГIиса ГIямаровли Зияутдин-Кьадила гIямруличила буруси жуз хIядурбирули сай. Лебилра цалабикибтази, рахли чули далути баянти лерли диалли, сунечи дархьахъес тиладибариб.
Гьунибаъни лебтанилра цалис цали гIяхIдешуни дулгули таманбиуб.
Ш.ГI.ГIямаров, Къуппала палеонтологияла, археологияла, краеведениела музейла экскурсияби дурадуркIан, тарихла гIилмуртала кандидат