Рамазан базла дурхъадеш
Нушала дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ буриб: «Чи разивиаллира Рамазан баз бакIниличи, Аллагьли ﷻ илала кьаркьала цIализибад мяхIкамбиру». ГIуррара, Идбагли ﷺ буриб: «Рамазан базла цаибил дуги ЧевяхIси Аллагьли ﷻ иру: «Чи лева нуша дигахъуси, нушабра дигахъес? Чи лева нуша тIалабдируси, сай нушанира тIалабварес? Чи лева нушази сунела бунагьуни урдуцни ва илдачивад чевверхни тиладибируси, нушани сунела бунагьуни урдуцес?
Дурхъаси Рамазан базла хIурмат багьандан Аллагьли ﷻ кирамун катибуначи (адамли дарибти гIяхIтира вайтира лукIути малаикуначи) хIушани Дила лугърачи гIяхIтицун делкIеная, вайти малукIадаяну, или дугьаилзан, Аллагьли ﷻ илдала гьалар диубти бунагьунира уркадурцу. Рамазан базлизиб лебилра Аллагьли ﷻ чус гIяхIдешуни дирниличи хьулбикIес бирути саби. Аллагьли ﷻ муъминтала балгнас жаваб лугуси саби.
Алжана хIерли бирар авал журала адамтачи или бурибсири Идбагли ﷺ. Илдигъунтази кабурхути саби:
Кьуръан бучIути, лезми сунечи хъархIедикибти гъай-мезлизибад мяхIкамбирути, гушси адам кьацIли валхути, Рамазан базлизиб дуббурцути.
Ил багьандан, дила ахIерти динна узби ва рузби, Аллагьличи ﷻ вирхуси гьарил адамличи лайикьли бирар Рамазан базла хIурматбирни, шаргIличи далхIедикибти секIли датурли, суннатла дехIибулти дирес, Идбаглис ﷺ салаватуни дучIес, «СубхIаналлагь» викIес, Кьуръай учIес.
Идбагли ﷺ иб: «Рамазан базла гьалабси дуги бакIибхIели, шайтIунтира жиндрала чердалкIунтира рахажли дилгьа, жагьаннабла унзурбира гIейкIу, Алжунтала унзурби биалли ибхьу. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ Рамазан базлизиб гьар бархIи азир адам цIализибад хасарбалта. Рамазан базла бегIлара гIергъиси бархIи ЧевяхIси Аллагьли ﷻ хасарбалта Рамазан баз бехIбихьибхIели ит бархIи сецад хасарбатур виаллира илдицад.
Рамазан базла дуббуцари нушала динна чараагарли гIягIниси рукну саби. Дуббуцарила чебетаибдешли халаси манпагIятдеш лугуси саби. Нушаб пикриагарли дурхъаси базла замана батес асухIебирар, сенахIенну барибси гIямалла ужра имцIабируси саби 700 - нали. Ил базлизиб адамти бунагьуназибад умубирути саби, ва Аллагьла ﷻ разидеш сархуси саби. Рамазан базла жагадеш саби, адам гIяхIси хIял-тIабигIятличи чекайзни. Гьаннала замана адамтала ургар уржибдеш хIярхIдиубли сари, амма иш базла баракатли нуша гъамдирулра ва гьаман цахIнадиркахъулра.
Рамазан баз нушаб бехIбихьес чебиркур разидешличил, бунагьуназирад мяхIкамдеш ва тIагIятлизир хIяракат барили.
Разидеш биэс гIягIниси саби Аллагьли ﷻ нушаб дубдуцахъес имкан гибнилис, ва Рамазан баз цархIилтачиб чебяхIбарнилис. Идбагла ﷺ ишгъуна мягIнала хIядис леб: «Рамазан баз бакIибхIели, Алжанала унза гьаргдирути сари, жагьаннабла биалли, кьяпIдирути сари ва шайтIунти дилгьути сари».
Бунагьуназивад мяхIкамдеш барни саби: жяргати гъайлизивад ва гIямалтазивад гьарахъикни, хIярамси беркала батни, гъамтала ургар тухумдеш чIумадарни ва неш-дудешли бурибси барни. Илди хатIабани дуббуцарила кири биштIабируси саби, Рамазан базла баракатлизивад, бунагьуни урдуцнилизивад ва жагьаннабла цIализивад верцнилизивад гьарахъвируси сай. Дуббуцарличи вайси асарбируси гьар секIайзибад нушаб мяхIкамдеш барес чебиркур, сенахIенну дуббуцари сунела мягIна хIясибли – адамличи вайси асарбирути гьар секIайзирад тамай яхIбарни саби.
ТIагIятлизиб хIяракатбарни или викIалли, ил саби вегIла гIямру шаригIят хIясибли деркIни. Дуббуцари хьулчи саби лерил адамла баркьудлумала. Аллагь ﷻ нушази викIули сай: «Лерил хIушала баркьудлумас Нуни вецIнали, ва гьатIира имцIали 700-личи бикайчи ужра ва кири имцIабирулра, дуббуцари ахIи. Ну багьандан буцибси дуббуцарлис Нуни ужра лугIи агарли лугуси сайра».
Дуббуцари бетаахъес багьандан гIягIнити шуртIри лерти сари:
- бусурман виэс;
- балугълавиэс;
- гIякьлула саркъибдеш (абдал ахIенси);
- арадеш; (хьунул адам умули риэс чебиркур сунела излумазирад).
- ватIайзив хIериъни (сапарлизив агарли виъни)
Дуббуцарила рукнурти сари:
- Нигет. "Нуни кьасбарира набчи чебси ишдусла Рамазан базла дуббуцари буцес, Аллагь ﷻ багьандан."
Нигет биру гьар бархIи, берхIи гIелабикили гIергъи савлила акбарла замана баайчи. УркIиличиб кьас биалли, дубуцес биуси саби, амма гIяхIси саби лезмилира бурес.
- Дуббуцари дулъахъути гьар секIал датни.
Дуббуцари заябиру:
- Дубуцни балули, беркала беркни дубурцуси замана.
- Адамла варгла се-биалра букьялли: (дарман), лихIила бухIна яра къянкъубала бухIна се биалра кIантIбушалли.
- Рабч балу-балули дакIахъалли.
- Держ, танбаку ва папрус держалли.
- Къагъвиалли.
- Хьунул адам зягIиприкалли (хIяйзлариалли), яра виштIаси варкьалли. Илкьяйда калунти хьунрала дуббуцари черахъес чебси саби, амма дехIибала - ахIен.
- Мурул – хьуна ургаб гъамдеш биалли.
- Диннизивад дураухънили.
Илкьяйда Рамазан базлизив зягIипикибси адамли, сагъиубхIели гIур дуббуцари черахъес чебиркур.
Суннатуни
Кири сархес багьандан дуббуцарлис лерти сари дузахъес чедаахъибти суннатуни:
- Дубвалтес замана гIела архIебухили, якьинни бархIи гIелабикни багьурли гIергъи, яра маркIачIила акбарла замана баибхIели дубватес.
"Аллагьли ﷻ бурули сай: Наб бегIлара дигути Дила лугъри - илди саби замана баибмад гIела архIебухили, дубкабалтути."
- Дубватес чумиздагличил, илди хIедиалли шинна бержили, яра се биалра мурисиличил. Идбагла ﷺ хIядис лебси саби: " Чи-виалра дубвалтуси, дубватаб чумиздагличил, ил саби баракат. Рахли илди хIедиалли - шинничил."
- Савлила акбар белчIайчи, савли сухIурличи (укес) алзни. ХIядислизиб бурули саби: " ЧевяхIси Аллагьлира ﷻ ва илала малаикунанира гапбирути саби савли сухIур бирути адамти."
- ДубвалтухIели «БисмиЛлагь» эс.
- Балга бирес дубвалтухIели.
اَلّلهُمَّ لَكَ صُمْتُ وَ بِكَ اَمَنْتُ وَ عَلَيْكَ تَوَكَّلْتُ وَ عَلَي رِزْقِكَ اَفْطَرْتُ
فاغْفِرْلي يا غَفّارُ ما قَدَّمْتُ وَ ما اَخَّرْتُ
«Аллагьумма лака сумту ва бика аманту ва гIалайка таввакалту ва гIала ризкьика афтIарту, фагъфирли я Гъаффару ма къаддамту ва ма аххарту».
- ГIягIнидеш агарти гъай датни ва гIеркъаикни илдигъунти гъай хIедакьес багьандан.
- Дубкавцибси вахес. ХIядис-лизиб бурули саби: " Чили вахаллира дубкавцибси адам илис бируси кири ил вахунсиличира биуси саби."
- Садакьа барни. ХIядислизиб бурули саби: БегIлара дурхъаси чидил садакьа саби или Идбаглизи ﷺ хьарбаибхIели, илини Рамазан базла садакьа саби или жаваб чарбатур.
- Кьуръан бучIни.
- Лерил дехIибала мижитлар дирни.
- ИгIтикаф бирес мижитлаб. Хаслира гIергъити 10 бархIи.
- ТаравихIуни дирес жамагIят-личил.
- Динна багьуди кайсес.
АхIерти динна узби ва рузби, илгъуна дурхъаси Рамазан базлизиб нушани къайгъи хIебарахIелли, Аллагьлис ﷻ гIибадат, тIагIят барес, гIур мурт барес дирутира? Къайгъибарая, ахIерти бусурманти, Аллагьла ﷻ разидеш сархес, гIяхIти баркьудлуми дурадеркIес, илала гIергъи хIуша гIяхIдешуни дирес бурсикадиубли, Рамазан базлизирван цархIилти бузразирра хIердирес асубирар. Аллагь ﷻ викIули сай, Нуни адамтира жиндрира акIахъубти саби Наб гIибадат бирахъес, цархIил мурадлис акIахъубти ахIен».
Гьарил адам пикриухъес гIягIнибиркур сунени сецад къайгъибирулил дунъяла мас бучес ва сецад къайгъибирулил ахиратла давла бучес.
Аллагьли ﷻ тавфикь бараб лебтасалра гIяхIти баркьудлуми дурадуркIахъес, нушала бунагьуназирад умудиахъес. Амин!