бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Адам ва ХIява

Адам ва ХIява

Адам ва ХIява

ЧевяхIси Кьудратла ВегIли адамти акIахъес кьасбарили, лебил инсаниятла дудеш Адам варес дигули, ванзаличи дугьаизурли викIар:

«Ва ванза, Нуни хIезибад адамти бирис. ЦацабехIти Наб мутIигIбирар, цархIилти биалли, Набчи лехIхIейхъур. Набчи лехIхIяхъибти Нуни жагьаннаблизи хьурабирис, Наб мутIигIти - Алжанализи абицIур. Илис гIергъи Аллагьли ﷻ ЖабрагIил малаик гIянжиличи вархьиб. Амма ванза илизи тиладибухъун: «ХIу набчи вархьибсила ЧевяхIдешличил тиладибирулра, камсилра дила бутIа Кьиямала бархIи цIали бигубли хIейгину, камайсид». УркIецIичевси ЖабрагIил селра агарли чарухъун, сенкIун илгъуна сабри Аллагьла ﷻ хIукму, ва урезили убкIули викIар: «Ванзали ХIела уличибли тиладибарибхIели, нуни селра барес хIейубра». КIинайс гIянжи хахъес вархьибси МикагIиллисра тяп илкьяйдали бетаур. ХIяйнайс вархьибси ГIизрагIиллизира ванза илкьяйдали дугьабизурхIели, ГIизрагIил викIар: Ну хIечи вархьибсила ЧевяхIдешличил нура хIечи дугьаилзулра, нуни Аллагьла ﷻ хъарбаркь хIебарес хIейрус». ГIизрагIил ванзаличивад гIянжиличил чарухъун. КIантIиси ва чIумаси, цIударси ва хIунтIена, дубурти-диркьурбачибад бучили хибси ранг-рангла гIянжилизибад Адамла кьаркьала бариб. Илис саби Адамла наслулизибти адамтира лебилра декIарти. Аллагьли ﷻ Адам акIахъубхIели, ил мицIирварес рухIлизи илала мехIелизи адацIахъес хъарбариб. Илди багьлали, хIейгу-хIейгули ила адацIиб. Илкьяйда хIейгу-хIейгули илди дурадулхънира якьинбиуб. Илар илди азир дус калун ва гIур хIулбачи даиб. ИлхIели Адамли гIянжилизибад барибси сунела кьаркьала чебаиб. ГIур биалли, рухI лихIбачи даиб ва илис малаикунала тасбихI (СубхIяналлагь) аргъиб.

РухI къянкъубачи даибхIели, Адамли гIемчбушиб ва мухIлиличи даибхIели «АлхIямдулиллагь» (шукру Аллагьлизи ﷻ ) иб. Аллагьли ﷻ илизи иб: «ЯрхIамука раббука, Адам» (Аллагьли ﷻ уркIецIибараб хIечи, Адамu). РухI михъирлизи даибхIели, илис айзес дигиаур, амма виъхIейуб, чимхъаличи даибхIели, укес иштяхIдухъун. РухI лебил кьаркьайзи тIинтIдирухIейс илала хIи, лига-кьякья, гIемсни детаурли дузесдяхIиб. Илкьяйдали Аллагьли ﷻ Адам Идбаг мицIирвариб. ГIур Аллагьли ﷻ ил гелешмеш кьяйда жагати палтарла вегIварили Алжанализи вархьиб. Адамла къакъла чIалализи ХIябиб МухIяммадла ﷺ нур кадихьиб, ва илди мяхIкамли дихIяхъес хъарбариб. Мурталра гIелабад башули салам лугути малаикуни чебаили, тамашавиубли илдачила хьарбаиб. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ аргъахъиб илдани МухIяммадла ﷺ нурлис салам лугниличила. Адамли тиладибариб ил нур сунела андаличиб биахъес, илхIели малаикуни илала гьалабад башес бехIбихьиб. Адамли гIуррара тиладибариб илала нур сунени чедиъна кадатахъес. Аллагьли ﷻ нур Адамла халати тIулбачи кадатур. Разивиубли, Адамли «Салам, дигуси!» или хала тIулбала никуби байдарили хIулбачи суркдариб. Илис гIергъи цагьатIи пергерла Маймун бикIуси дуклумар мицIираг акIахъубсири. ЖабрагIилли илала ургьур буцили, МикагIил балуй шайчи, Исрафил алгъай шайчи кабизурли, Адам иличи мурдайиб. Алжанализибад дурабухъи, илди верхIелра заклизи баиб ва Адам Идбаглизи ЧевяхIсини акIахъубти лерилра секIал чедаахъиб. «Ассаламу гIялайкум!» ибти дугьбачил ил малаикуначи дугьаилзулри, илдани биалли «ВагIялайкум ассалам!» или жаваб лугулри. ИлхIейчибад бусурманти-ургаб илгъуна салам тIинтIбиуб. Алжанала унхъразив жура-журала сунес дигути цIедешли укули, илини лазат кайсулри.

Гьачам гьанкIлизивад чеваргъибхIели, илини сунела мякьлар ХIява чераиб, сунела алгъай шайчибси лигализирад Аллагьли ﷻ акIахъубси. Ил чераибмад гIяхIризурли, Адамла иличи хIяздухъун. Амма ЖабрагIилли илизи гьанбушиб магьарла савгъат биэс гIягIнили биъниличила: «ХIяйна ХIябибуллагьлис ﷺ салават белчIи, сунесра Аллагьли ﷻ шафагIят виахъес ихтияр бедибси, сай багьандан лебил дунъя акIахъубси ва инсаниятла вегIбекIлизи халируси». Адам Идбагли салават белчIун ва магьар дихьиб. Ва бусурмантала уммат! Илцад кьимат ахъси салават МухIяммад Идбаглис ﷺ гьаман бучIеная. Адам ва ХIява Алжанализиб биъниличила багьурли, илбисли илди хатIабикахъес багьандан, илдачи къаршити питни дехIдихьиб. ХIябдарш дус ил Алжанала къапула гьалаб къарауйчиб калун, чилилра чехIебаили ила абацIес багьандан. Цагьачам илабад жагаси арцан – тIавуз дурабухъун. Илбисли илизи хьархъардяхъиб чина аркьусил ва чарбирухIели сабира барх ила дигIяй букахъес тиладибариб. «Нуни ил барес хIебирус, - жаваб бедиб тIавузли, - амма хIечи чIичIала бурхьис, хIед кумекбиэси». ТIавузли чIичIайзи тиладибариб, вягIзаличил лябкьуси малаик тебну, дигIяй ил букахъес. ЧIичIайс ил гIяхIбизур ва къапула гьала бакIиб, илди вягIдаладиуб ва мухIли абхьили илбис ила абацIахъиб. Илкьяйда лягIнат бакIла илбис Алжанализи бакIибсири. Къадагъабарибси галгала мякьла кабиили, илбисли дяд бяхъиб. Гьалар хIергъибти тIамри дакьили, Адамра ХIявара иличи гъамбиуб. Ил Адамличи дугьабизурли ил галгала цIедеш беркахъес тиладибухъун. Адамли буриб сунесра ХIявасра ил галгала цIедеш къадагъадарниличила.

ИлхIели ЧевяхIсила уличил къянала хъя барили, илбис бикIар: «Иш галгала цIедеш беркунси даимлис Алжанализив кавлан, ухънадеш ва хIяндеш хIедала, яра хIуша кIелра малаикуни детаруда, илхIелира чисалра сегъуналра вайдеш хIебирар». Уктемдешли саби убяхIбарибси илбисла гъайличи бирхаурли, Адамра ХIявара галгаличи гъамбиуб. Мурталралис Алжанализир калес дигуси ХIявани цIедеш халбариб. Илис селра хIебиубхIели, Адамлира цIедеш беркун ва итмадан илала бекIличибад таж кабикили пашмандешлизи гIелаикиб. Къяналичи рирхаурли, ХIява хатIарикиб ва Адамла хатIалисра сабабли ретаур. Илкьяйдали ЧевяхIсини насиббарибси бетерхур, Сунела хIукму хIясибли ва чебаахъибси сабаб хIясибли. ЧевяхIсини хъарбариб илди Алжанализибад дураахъес ва ванзаличи бархьахъес. ИлхIели лерилра Аллагьли ﷻ акIахъубти секIал идбагличи уркIецIидухъи дисидииб. ХIедисулри чIянкIли мургьира арцра, илдала пашмандешла лишаналра аги. ЧевяхIсини илди чедаили хьарбаиб: «Сен хIуша хIедисутира, лебталалра Адамличи уркIецIидухъи бисухIели?» Мургьилира арцлира жаваб бедиб: «Нушаб цIахбилзули саби, ХIечи лехIхIехъибси Адам багьандан ХIела гьалар дисес. Нушани ХIела ари танбихIлизи халбирули ахIенра». Аллагьлис ﷻ илдала жаваб гIяхIбизур, ва ил сабабли, илдала кьиматра даражара гьатIира ахъдиуб. Адамтала илдачи хIяжатдеш кавлан Кьиямала бархIи сабаайчи. ЖумягI бархIи, берхIи гIелабикнилис ЖабрагIилли Адамла някъ буцили Индиялизибси Рахун дубураличи киб. Илаб илала кьяшла къалип теб бикIар, вецIал декIла бухъянси, ва ил мер итхIейчибад нурли шалабарили саби. Кьудратла ВегIла хъарбаркь хIясибли, ЖабрагIил малаикли ХIява ХIунтIена урхьула мякьлабси ХIиджазлизи каратур, ил мерлис гьанна Жидда бикIар. Илкьяйдали Адамра ХIявара инсаниятла душман – илбисра ванзаличиб багьарбиуб.

ХIушаб гьанмабиркидая идбагунани бунагь бируси саби или – ил секIай хIуша бирхаудилизирад духъахъес асубирар. Аллагьли ﷻ бурибси хIебарили Адамли галгаличирти цIедеш дерки барибси хатIа биалли, илра ЧевяхIсини белкIи насибси секIал сабри илкьяйдали барес. Илбис Аллагьли ﷻ уркIецIилизибад мяхIрумбарили, Иракьлизи дугIаиб. Илбисла Адамличи кьясдеш акIубхIели, Аллагьли ﷻ Адамлизи багьахъурсири, ил илала душман биъниличила. ИлхIейчибад илбисли хъя барибсири адамти бархьси гьунчибад чеббалкIахъес. Лерилра идбагуначи дархьибти дурхъати жузазиб балахъули саби илбис адамтала душман биъни ва илис нуша мутIигIхIедакIахъес хъарбарибси саби. Илбислис имканбикIур хIярхIси имайчилти чеббалкIахъес, амма ил мялгIун сецад къайгънани биралра, цIакьси иманна бегIти ва гьарли-марли Аллагьличи ﷻ бирхути адамти Аллагьлира ﷻ бихIути саби ва илбисли чеббалкIахъес гьеч бирхIебирар. Илбислис Алжанализи абацIахъес кумекбарибси чIичIала Аллагьли ﷻ танбихIлабариб, илизи агъу кертIили ва гъай хIедалан барили. Ил Исфахан бикIуси мерличи, гьаннала Ираннизи убяхIбушибсири.

ЛягIнат бакIла илбислис кумекбарнилис тIавуз баракатлизибад мяхIрумбарили, лерил дурхъати матяхI керасили, жагадешра камбарили Вавилоннизи убяхIбушиб. (Чула бунагьуназиб ва хатIабазиб цархIилти адамти гIяйиблабиранти илбисличи мешубиркути саби, сенкIун иличи лягIнатбушибси саби хамдеш, кьясдеш лерни багьандан ва Кьудратла ВегIлис мутIигIхIебакIибхIели). Илбис Адамличи гIясили, Аллагьлизи ﷻ тиладибухъун: «Ну Алжанализибад дураили, даимлис жагьаннабла цIализиб кавлулра Адам багьандан! Ихтияр га наб иличил дунъяличиб хIербиахъес ва дила наслу акIахъес, гьар Адамла виштIаси акIубхIели, дила вецIал алкIесли. Ихтияр бара наб илала рухIлизи абацIахъес ва хIиличил бет-садбашахъес. Га наб илцадра гIямрула дусми, сецад Адамла насаблис дедадлира». ЧевяхIсини илала балга кьабулбариб. Адам Идбаглис ил аргъили висивииб ва тиладиухъун: «Агь, Кьудратла ВегI! Гьарил дила наслулизив акIубсилис вецIал душман насибли саби. Илдала хIиличил тIинтIбирули, илдала рухI – илдала хъали бетарули саби. Се бируси дила наслули, секьяйда иличи къаршидеш дарес ва ХIед мутIигIли калес вируси?» ЧевяхIси Аллагьли ﷻ Адам Идбаглис жаваб бедиб: «Гьарил хIела акIубсилис Нуни кIел малаик лугас, мурталра илизи Набчила гьанбиркахъес. Гьарли-марли Набчи бирхарути чилилра чеббалкIахъес хIейрар. Нуни Дила уркIецIила къапу гьаргдирисра хIела дурхIнас, илди бегIлара гIергъиси гьигьличи бикибхIели тавбадараллира». ХIявара тиладирухъун: «Ва дила Аллагь ﷻ ! ХIуни наб гьар базлизир къадагъалати бурхIни чедаахъилри (хIяйзла), гьар виштIаси алкIухIели гIязабти кайсулра, наб се леба илизибад?» ЧевяхIсини илис жаваб бедиб: «Гьар базлизир илди бурхIнала манзил хIу бунагьуназирад умурируд, илкьяйдали хIуни дарибти бунагьуназирад хIу умурируд биштIати алкIухIелира».

Адам Алжанализивад ванзаличи вархьибхIели, буцIардешличи бурсихIейубси илала кьаркьала цIали бигуб, ва ил кункдеш акIахъес ЖабрагIилличи дугьаизур. ИлхIели ЖабрагIил Жиддализи ХIявачи мазара букили вякьун. Илини ил бурсирариб бала дялгIяхъи, гьимирти дирахъес ва илди дершахъес. Илини бершибси палтарличил Индиялизи чариубли, Адамлис бедиб. Палтар чегьурхIели Адамлис кункдеш акIуб, амма ил гушиублири. ИлхIели ЖабрагIилли Алжанализирад кIел унц кили, Адам ванза балцахъес бурсивариб. Илини анкIи дегIун. Илди делкьахъес ва бетIу дирахъесра ил ЖабрагIилли бурсивариб. Ил Алжанализивад дураили 40 дус дикилри, ва лебилра манзиллизиб илини селра беркунси ахIенри. Илини бехIцIари берцIили беркес дигиаурхIели, ЖабрагIил викIар: «БархIи гIелабикайчи сабурбарадли, хIела дуббуцари халбиру», иличибли дуббуцарла замана чебаахъиб. Илкьяйдали Адам ванзаличив дубуцибси цаибил сайри, иличибли чеалкIуси наслулис хьулчи кабихьили. Илкьяйдали 500 дус ардякьун, илис гьаман ХIява гьанриркулри. Цагьачам илини ЖабрагIиллизи хьарбаиб: «Бурагу набзи, ХIява мицIирсив яра ребкIибсив?» ЖабрагIилли буриб ил сунечирра гIяхIли урхьу дублар хIеррирниличила, бялихъуни дурцули рукули риъниличила ва Аллагьли ﷻ гIеррурцниличила. Адам ил секIайчи дебали разивиуб, ва сунес ил муэрлизир чераъниличила буриб. ЖабрагIилли илди бахъхIи агарли къаршибиркниличила багьахъур. Адам сунела баркьудила чевкад пашманиубли, тавба дарес шакикиб. Аллагьу ТагIялани илис цIакь бедиб ва «Раббана заламна …» багьахъур. ЧевяхIсила уркIецIи-ряхIмуличи умутличил, ил тиладиухъун МухIяммад ﷺ багьандан сунечи уркIецIи барахъес. Аллагьли ﷻ илизи хьарбаиб МухIяммадличила ﷺ секьяйда багьурал. Адам викIар: «ЧевяхIси Аллагь ﷻ , ХIуни ну акIахъубси манзил нуни бекI ахъбуцибхIели,

ГIяршличи белкIунси: «Ла илагьа илла – Ллагь, МухIяммад расулуЛлагь» ибси чебаира. Иличибли нуни аргъира ХIела пергер уличил бархбасунси у ХIед бегIлара дигусила у биъни». Аддамли Илала дигусила уличил тиладибарибхIели, Аллагь ﷻ иличивад чевверхур. ЧевяхIсини иличи вахIью бархьиб Индиялизивад Маккализи гечиахъес ва гьуни чебаахъес малаик вархьиб. Илкьяйдали Адам Маккализи ваиб. Гьанна КягIба тебси мерлаб итхIелира Алжанализибад хибси якьутлизибад хъали тIашбатурсири. Ил алавбирули Аллагьлизи ﷻ тиладиикIахъес Адамлизи гIеббурибсири. КягIба-алав верхIна тIаваф барили гIергъи, Аллагьли ﷻ илала тавба кьабулбариб ва ГIярафала дубураличи укьяхъес хъарбариб. Илав ил ХIявачил къаршиикиб. Илдала хIурматлис ил дубуралис ва ил бархIилис ГIярафа ибси у бихьиб, шурбаталли – гьунибаъни ибси. ИлхIейчибад ил дубураличиб бируси хIяжла рукну бусурмантас хIяжла чараагарси бутIа сабливан бетаурси саби. Адамра ХIявара Маккализи чарбухъун ва илаб хIербирес бехIбихьиб. ЧевяхIси Кьудратла ВегIли Адамлис хIябал жавгьар духури гьаладихьили, ца декIарбарахъес бурибсири. Илди сарри «Бирхауди», «ГIякьлу» ва «Инсап-хIяя». Илини декIарбариб гIякьлу. ИлхIели ЖабрагIил малаикли калунтази Алжанализи чардухъахъес тиладибариб. Бирхаудила жавгьар духурили буриб саби гIякьлулизибад декIархIебикахъес хъарбарниличила, инсап-хIяяла духури биалли, саби бирхаудилизибад декIарбикес асухIебирниличила буриб. Ил тяхIярли, инсап-хIяяра бирхаудира гIякьлу агарли дуэс хIейгули, иличил дарх калун. Илкьяйдали, Адам Идбаглис хIябалра жавгьар духури калунтири ва ил илди лерилра къиликъуначилси ветаурсири.

Адамтала кьам Адамличивад ва ХIявачибад бехIбихьибси саби. Адамла ва ХIявала гьар кIел дусла гIергъи кIилизанти урши-рурси алкIули 20-на дурхIни акIуб, илдазивад бегIлара гIергъиси Шис ибси у бихьибси урши цацун акIубсири. Лебилра акIубтала лугIи 39 саби. Адам Идбаг азир дус хIериубсири, ХIява биалли илис гIергъи дус дикибхIели ребкIиб. ХIява – цаибил бусурман хьунул адам ва цаибил Адам Идбагла хьунул сари. Ца шайчирад ил лебил дунъяла хьунул адамтала сипат, лишан сари, кIиибил шайчирад лебил адамтала насабла хьулчи сари. ХIява – шурбаталли, гIямрула урунж ибси саби. «Идбагунала тарих» бикIуси жузлизибад шурбатурси

НАИДА ГЪУРУЕВА

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Ахиратлис дугIя

Кьиямала бархIи хIисаб-суал дирухIели кункдеш акIахъес бучIуси саби, гьар бархIи 25 – йна бучIни гIяхIси саби: «Аллагьумма барик ли филь-мавти ва фи ма багIд-аль-мавти». МягIна: «Я Аллагь ﷻ, ну убкIухIели баракат ва кункдеш га, илкьяйдали вебкIили гIергъира». Кьиямала бархIи лебилар идбагунала...


Редакциялизи суал

- Нушани 90-ли ибти дусмазир сарри дехIдихьибти дазала-дехIибала дирули ва нушала дахъал чеблуми учидикили сари дуббуцарира дархли. Кьабулбарибси хIяжли илди хIедарибти дехIибала ва уркалунти дуббуцарла бунагьуни ицутив? - Чараагарли уркIи-уркIилавад тавба дарес чебиркур калунти дехIибала ва...


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


ТаравихIла дехIибала

ТаравихIла дехIибала дехIдирхьути сари дуббуцарла Рамазан базла цаибил бархIилис гьалабси дуги, тамандиру Хала БархIилис гьалабси дуги (Хала Дугилизир хIедиру ).   ТаравихIуни мижитлизир жамигIятличил дарни къулайси ва дебали дурхъаси саби, амма имкан агара биалли, хъулир даресра асубирар....