МицIираг диннизир

ЧевяхIси Аллагь ﷻ викIули сай Кьуръайзив:
وَالْأَنْعَامَ خَلَقَهَا لَكُمْ فِيهَا دِفْءٌ وَمَنَافِعُ وَمِنْهَا تَأْكُلُونَ.
Аллагьли ﷻ акIахъуб хIушаб мицIираг, чузи халаси манпагIятдеш кабихьили, илизирад сари нушани ванадешлис пайдаладирути секIал кайсути, ва цархIилти гIягIниахълумас, илдала дурарад нушани кайсулра мицIираглизирад берк-бержла продуктуни. ХIяйванти ва лебил нуша алавси махлукьат Аллагьли ﷻ гили сай, нушаб сунес гIибадат бирахъес багьандан. Идбаглис ﷺ мицIирагра дигахъутири, илбагьандан жагати умира дедлугутири. Илала вецIал урчи, хIябал эмхIерухъ, ца эмхIе, гъал валри, даршал маза, ва цархIилтира лерри.
ШаригIятли тIалаббирули саби мицIирагличил дархти нушала бархбасуни уркIецIи-ряхIмуличил диахъес. Адамлис асухIебирар сунес диргалахIебулхъуси мицIираглис вайдеш барес.
Абузарли бурули сай Идбагли ﷺ иб: «Цалра мицIираг агара, гьар бархIи савли вегIла хужаимлис Аллагьлизи ﷻ тиладибикIуси, саби беркесира бержесира кабихьили, ва гуж хIебарили пайда касили, бихIибсилис».
ГIяли асхIяб викIули сай «Аллагьли ﷻ лягIнатбуршу, мицIираглис лягIнатбируси адам».
Имам Зайнуль ГIабидин викIули сай: «Нуни гъал хIяж дарира валриличир, цайналра гIярчимяг хIебяхъили».
Идбаг ﷺ викIули сай:
مَنْ لَا يَرْحَمُ لَا يُرْحَمُ
«Чи виалра сунени уркIецIихIебируси, илгъуналичира уркIецIихIебиру».
Иш хIядислизиб уркIецIибарес нушачи хъарбирнила мягIна леб. Ил уркIецIи адамтачи, лугърачи ва хIяйван-мицIирагличи.
Фузайль ибну ГIияз викIули сай: «Адамли сецад дахъал гIяхIти баркьудлуми даралра, амма хъулибси гIяргIячил биалра вайтIа кайзурли виалли, илгъуна адам динна кьяйдурти гIягIниси тяхIярли дузахъусилизи халхIейру».
Кьуръайзир гьандушили дахъал мицIираг лер, цадехIти сураби мицIирагла ура бедили дархьили сари, илизибад багьес гIягIнили саби илдала кьимат ва шукрубирес.
Диъ сегъуна мицIирагла пайдалабарес асубируси?
Беркайзир пайдаладарес асубирутачила ва асухIебирутачила багьудлуми цаибил даражалайзи кадурхути сари. Илдачила багьес чебси саби гьарил бусурмайчи, сенахIенну асухIебируси пайдалабарибсилис халаси танбихI лебси саби. Нушала Идбагли ﷺ бурибсири: «ХIярамси секIал пайдалабарили халабаахъибси кьаркьала, жагьаннабла цIализи лайбакIес лайикьси саби».
ХIялалсилис ва хIярамсилис хьулчи биалли, дурхъаси Кьуръа иш аят саби: «ЧевяхIсини хIушаб умуси (гIяхIси) асубирахъули саби ва жяргаси асубирахъули ахIен» (сура «АгIраф», аят I59).
ШаригIятли мицIираг 2 бутIаличи дутIили сари:
1) Шиннизир хIердирути;
2) Ванзаличир хIердирути.
Шиннизир хIердирутира 2 бутIаличи дуртIули сари: цаэсти диалли, мицIираг сари шиннизирцун хIердирути (ванзаличи дурадухъалли, шин агарихIир дахъхIи хIердирес хIейрути), кIиэсил тайпала диалли, шиннизирра ванзаличирра хIердирес дирути. Цаэсил тайпализир лер бялихъуни ва илдачи мешути, ва мицIираг бялихъуначи мешухIейкибти.
Шиннизир хIердирути мицIираг.
Шиннизир хIердирути лерилра мицIираг сари бялихъунази халдирути ва деркес асубирути сари. Нушаб гьатIира гьамаддеш леб Имам Аннавави викIули сай «Равзату ТIалибиннизив» сегъуна- дигара журала биаб шиннизибцун хIербируси мицIираг биалли, ил бялихъ саби викIар. Далиллис лебкули сай Кьуръа аят:
أُحِلَّ لَكُمْ صَيْدُ الْبَحْرِ وَطَعَامُهُ
Асубируси саби хIушаб урхьназирад абитIунси ва беркала. (Сура «Аль-Маида»: 96).
Мисал: кIас, акула, дельфин ва цархIилтира.
Шиннизир ва ванзаличир хIердирути мицIираг касалли, хIисабдиру имцIаси замана чинаб буркIулил иличи цугбуцили (шиннизиб имцIаси замана хIербиралли бялихъуни кьяйда асубирар).
МицIираг имцIаси замана ванзаличиб хIербирули биалли, ил цугбурцу ванзаличирти мицIирагличил ва ил хIясибли хIукму биру. Илгъуна хIукму саби цаван замана шиннизирра ванзаличирра хIердирути мицIираглис.
МицIираг адамлис заралласи биалли, мисаллис, пяспясаг, вахъчеб пяспясаг, крокодил яра ил загьрула биалли, мисаллис, чIичIала, гIякьраб ва цархIилти, илгъуна мицIирагла диъ беркес асухIебирар, хIярамси саби.
Ванзаличир хIердирути мицIираг
Ванзаличир хIердирути мицIираглизирад биалли, шаригIятли къадагъахIедарибти лерилра беркайзир пайдаладирес асубирар. Илди мицIираглизирад асудирути сари хъулир хIердирути мицIираг: кьял, бугъа, маза, гIежа, валри, урчи, гIяргIя, дагъа, къаз, бятI, кIуркIур, хъа гIяра. Хъулир дихIутазирад хIярамти сари: эмхIе, эмхIерухъ, жита, хя.
ДугIла мицIираглизирад асудирар: барткел, дугIла кьяца, гIяра, гурда хIелхъа, кеш (соболь), гьинта, дугIла кьяца, ярма, кьядга, бурбунар кьурга (дикобраз), цIерцI, страус, кьанкь, пеликан, булбул, къургъ, хъирхъа шан чяка ва тIабигIятлизирти илдачи мешути цархIилтира. ДугIла мицIираглизирад асухIедирути сари: бецI, синка, арслан, къаплан, пил, маймун, лачин, къиргъу, тIума, хIявбецI, жита, чIичIала, къяна, чIака, попугай, тIавуз, ваца, гIякьраб, жибкъяри, хIякимпурт, гъяркани (моллюск), илкьяйдали цIурцIби ахIенти лерилра журала милякъуни ва цархIилтира. Чула чIумати ганжи цулби лерти, гIурра асухIедирути сари ихIликьянти чула дугати никубани мицIираг кадуршути (чIакали кьяйда). Чебулхъан мицIирагла диъ асухIебирар ва кадуршес суннатласи мицIираглара асухIебирар илди сари: ГIякьраб, мялгIун, ваца, дамгънадси къяна ва къаллиргъан (коршун).
Къадагъадирути сари илкьяйдали ванзаличир ва шиннизир хIердирес дирути лерилра мицIираг. Мисал: крокодил, вакъчеб пяспясаг, пяспясаг, шинна гIякьраб ва цархIилти.
Беркайзир пайдаладарес асубирути ва асухIебирути мицIираглизирад акIубтира пайдаладирес къадагъабирули саби. Мисаллис - эмхIерукъ.
Лер мицIираг сарира Идбагли ﷺ беркайзир пайдаладирахъесцунра ахIи, кадушахъесра къадагъадарибти. Илдази кадурхули сари: хIякимпурт, имиала, мирхъи, пяспясаг, вадвади (удод).
Илкьяйдали лер кадушахъес маслигIятбирутира: чIичIала, ваца, (ил лугIилизиб кьургура), хъула къяна, багьбиубси хя, къаллиргъан (коршун).
ШаригIятли чебаахъибсиван ахIи белгьунси мицIирагла диъ пайдалабирес асухIебирар. Амма асубирар бялихъла, цIерцIла, ва белгьунси мицIирагла канилабси биштIаси дурхIя.
Сегъуна-дигара арца гидгури, хIятта беркайзиб пайдалабирес асухIебирусила булан, деркес асубируси саби. Мисаллис чIакала, къянала ва цархIилтала.
Къияндикили биалли, адамлис се-дигара пайдалабирес асубируси саби, хIятта къадагъабарибсира. Мисал, адам гашали убкIули виалли, илис хяла яра цурала булан диъ беркес асубирар, амма ил мицIирли калахъеси кьадарлизибсицун.
Дурхъадешла ВегI Аллагьли ﷻ хIялалсицун пайдалабирахъес имканти габ, нушачибад хIярамси гьарахъбараб! Амин.
ДАВУД ХIЯСАНОВ