бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Динна гIилмула кьани гьаргбарибси

Динна гIилмула кьани гьаргбарибси

Дагъистайзибси ислам динна тарих дебали давлачебси саби. Нушала динна гIялимти гьар-чинабалра машгьурти ва хIурматла адамти саби. Илдани сабри халкьлис бегIлара къиняси замана пачалихъли бархьбатурхIелира уркIбази берцудила иман минабируси. Лавашала районна Кьакьамахьила шира ил шайчиб дебали хабардерхурси саби. Илабад дурабухъунти гIялимти диннис къуллукъличиб бамсри агарли бузули саби. БегIлара къиянти дусмазибра илдани чули буцибси гьуни бархьхIебатур.

 

 

 

 

 

Нуни ишаб сунечила бурес дигуси 1934 ибил дуслизив акIубси НурутдинхIяжи НурутдинхIяжиев Кьакьамахьила цаибил имам сай. Илини лерилра сунела гIямру диннис къуллукъличир харждариб, шантасра алавтасра иманна цIакь чебиахъули. Илала чIумаси иман бахълис гIибратли бетаур ва илала гьуни буцибти машгьурти гIялимти бусягIятра нуша-ургаб леб.

Нуни гьачам цализи хьарбаибсири, ил шилизибси динна шайчибси бяркъличила. Илини пишвяхъили буриб: «Нушала дурхIни акIубхIейчибад диннизибти саби…» Мар саби, ил набра якьинбиуб, илдази алкIукад рухIлизи минадиубти, гIур нешла ниъличил кайсути хала бегIтала дурхъати динна гIядатуни, яхI-намус, уркIила умудеш, дагьрила саркъибдеш, адабчерти хIял-тIабигIят, цIакьси иман ва цархIилтира бегIлара черикIла къиликъуни букьурли диути сари.

Илини 30 дус имамла къуллукъуни дузахъули калун, халкьлис хъарихъли ва къакъбяхъли ветаурли, пасихIси насихIятчили ва адабдешла гIибратли. Ил халаси сабурла вегI адам сайри, уркIи гьаргси ва бархьдеш бузахъуси.

 

Мижит сагабарни

Нушала улкализир кадикибти дарсдешунала гIергъи къиянси манзил бакIибсири, хаслира ислам дин бузахъутас. ИмцIатигъунти мижитуни кьяпIдарили дархьдатуртири, цацадехIти биалли клубани дарибтири ва колхозла складуначи шурдатурли анкIи дихIутири. Союз бехъубхIели Аллагьла ﷻ хъали гIягIнити камтири.

Амма НурутдинхIяжис чумал шанничил барх мижит чарбарес ва адамтас сагадан абхьес имканбакIиб. Ил гьамадси хIянчи ахIенри, цIакь, замана ва гъабзадеш хIяжатлири бехIбихьибси даимбарес. Ил бузесбяхIибсири 1988 ибил дуслизиб.

ЦацабехIти шанти ил тIашаэс кьаслизибри, ва илала кьасани детхIедерхахъес. Гьачам илизи бикIи: «НурутдинхIяжи, балулрив хIела бируси селичи мешулил? Ил: «Шурлизи андали вирхъули кесекунадбарили бялчяс», - викIусилагъуна саби. Илдас дигулри илис вайбизахъес ва тIашаэс. Амма илини чIумали ва бирхаудиличил жаваб чарбариб: «Иш андали нуни ишди шурмира бутIнаддирис, мижитра ибхьис!»

Марлира илини сунела кьас бетерхахъур – мижит сагадан абхьиб ва илизиб акбар зайбикIи ва адамти дехIибала дирес бехIбихьиб.

 

 

 

 

Къияндешуни

Урус мез хIедалули виалра ил шагьарлизи арякьун ва мижитлис гIягIнити документуни дариб. Илини ЧевяхIсиличи таваккалбарили ва уркIи-уркIилавад улгули кункдеш тиладибирулри: «Я Аллагь ﷻ, кункдеш биахъа нуни бирусилизиб ва дила уркIи иргъуси, кумекбируси адам къаршивикахъа» или.

Аллагьла ﷻ уркIецIиличибли илис дарган къаршивикиб, суненира лерилра тяхIяр-кьяйдаличил мижит абхьахъес ихтияр лебси мугьурличилти документуни далкьаахъес кумекбарибси.

 

ТамяхIкардеш агарли къуллукъбирни

ИтхIейчивад НурутдинхIяжи имамли узусири, ухънаваили вяшикIес хIейранвиайчи. Илди лерилра дусмазиб илини мижитлизибад цалра къуруш алапалис сасибси ахIенри. Иличи ургIебли сунени мижитлис кумекбирусири, гIягIниахълуми тIалабдирули. Ил гъамли валутани хIисаббарибсири: гьар жIумягI бархIи илини сунела арцлизибад мижитлис садакьа бедлугусири ва мурталра гIяхIдеш бирусири баркаллаличи хIерхIейкIули.

 

МугIяллим ва насихIятчи

НурутдинхIяжини шила мадрасализир дурсри кадирхьутири. Иличи бучIес башути-ургаб Кьакьамахьилизибадтицун ахIенрину, алавти шимазибадтира лебтири. ИшбархIила манзиллизиб имамтани бузути илини бучIахъули калунти бахъал саби, чулира илала гьуни даимбирули, цархIилтас багьудлуми дедлугути.

Илини шафигIитунала фикьгьила жузи хIясибли багьуди бедлугусири. Илди-ургаб бурибси жуз «ТухIфатуль МухIтаж», халкьлизиб гьаман «Ибну ХIаджар» или ируси ва цархIилтира динна гIилмула жузи.

 

Хъалибарг ва наслу

НурутдинхIяжини сунела хьунул Зубайриятличил 8 урши-рурси абикьур. Илини халаси пикри бяхIчииусири илдала бяркъличи ва багьудиличи. Илини лебтазилра ислам динна багьудлуми касахъес ва гIяхIси хIял-тIабигIятличилти биахъес халаси къайгъи дакIубариб. Сунес гIелаб батур духути бучIантицун ахIенну, адабчебси наслура.

Илини илкьяйдали чумал жуз делкIун: «ТIарикьатла пайдара инкарвиънила заралра» ва цархIилтира. Илала гIергъиси хIянчи имам Гъазалила «Эй, урши» ибси уличил гIяраб мезличибад шурбатурси дуракаэс валкьхIеур. Аллагьла ﷻ уркIецIиличибли ил шурбатурли саби ва дурабухъи гIергъи илра илала бузерила гIяхIси бутIали кавлан.

 

Гьанбикуни

НурутдинхIяжи Нурутдин-хIяжиев ахиратла хъули арякьун 2024 ибил дусла сентябрьла 14 – личив. Амма илала гIямру, хIянчурби, багьудлуми ва диннис барибси къуллукъ адамтала гьанбикуназир даимлис кавлан, сунени ункъбарибси мижитлизир ва сунени кумекбарибтала ва багьудлуми дедибтала уркIбазирра дархли.

Илини абхьибси динна гIилмула кьани сунела букьуртас гьаннара дурхъаси хазнали уббулхъули лебал, ва илкьяйдали даимлис кавлан.

Аллагьли ﷻ уркIецIибараб иличи, бунагь-хатIа урдуцаб ва даража ахъбуцили илала хIяб Алжанала унхъразибси анхъли бараб. Амин!

 

 

Наида Гъуруева

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Бакиличила

Ибн аль-Джаузила уршила урши Абуль Музафарли лукIули сай, Ибн Акильли сунечила буруси: «Гьачам, КягIбалис алав тIаваф барили гIергъи, нуни ванзаличиб жавгьар духрала баки чебаира. Иличиб хIунтIена гьимир лебри бриллигIянтличилси. Нуни ил ахъбуцира ва илала вегI варгес кьасбарира. Камси...


ХУРЕГ БАЛКЬАРАХЪНИ

Долма (8 порция) ГIягIнидиркур: ТIутIила кIапIри – 300 гр; белкьунси диъ – 1 кг; биринж – 1 стакан; цIуба жерши – 1; итан жерши – 4 цула; бурт – 400 гр; кьар, зе, исиут, дерубти специяби – бизидеш хIясибли. Балкьарахъни: тIутIила кIапIри зукьиси...


ХIяжла рукнурти

ХIяж динна рукнуртала ца саби, гIялам халкьла вегI Аллагьлис ﷻ бируси гIибадатуназибад халасигъуна. ХIяж адамличи гIямрулизиб гьачам баресцун саби чебси, сунени назру баралли ахIенси.   ХIяж чеббиънилис шел шартI лер: бусурман виъни, балугълавиъни, дагьричевси виъни, азадси виъни, хIяжбарес...


Кьурбан-байрам

ГIид аль-АдхIа—бусурмантала бекIлибиубси байрам саби. Ил Зуль-ХIижжа базла 10-ибил бархIи, ГIярафала бархIилис гIергъиси бархIи бехIбирхьуси саби. ГIид аль-АдхIалис гIергъити хIябал бархIи (11, 12, 13) «ташрикьла» бурхIни сари.   ГIид аль-АдхIала бархIилис гьалабси бархIи...


Балга-дугIя

Хала нешла балга Я Кьудратла ВегI Аллагь ﷻ! ХIела уркIецIилизирад МухIяммад Идбагла ﷺ шафагIятлизирад, Кьуръа баракатлизирад декIармадираба. Гьанагар изайзирад, дяхIагар балагьлизирад дерцахъаба, Аллагь ﷻ! Нушачибад хIярамси гьарахъбарили, хIялалси гьарзабара, зягIипти изайзибад мурахасбатурли,...