Суалти-жавабти
- Чичил барх кавлути 7 дусла биштIати бегIти декIарбикили гIергъи, ва илдала неш сагадан шери рукьи гIергъи?
- ВиштIаси 6-7 дус ва имцIалира виубли, цархIилла кумек агарли укес, ужес ва хIяжатханала вашес виранвиубхIели, бегIти декIарбикалли сунес дугутачил варх кавлуси сай. Идбагла ﷺ хIядислизиб бурили саби: «ВиштIасини нешлизивад ва дудешлизивад сунес дигуси декIарвараб» (ат-Тирмизи).
БегIтазивад виштIасини декIарварибси дагьрилизивад гIелаухъунси яра бунагькар (фасикь) виалли, яра неш сагадан шери рукьялли, илдазивадси цархIилличив кавлуси сай. СенкIун илхIели виштIасила ихтиюрти халдирути ахIен.
(«ХIашията Кьальюби ва Умайра»).
- Муруй ца тIалакь бедили хьунуйчил декIарикили, замана арбукьи гIергъи ил чаррарес дигули сай. Хьунул биалли гIиддала манзил таманбиубли рикIули сари. Илгъуна анцIбукьлизиб чила гъайличи вирхуси?
- Ил тяхIярлизиб хьуна дугьби мартази халдирути сари, амма илини хъя барес гIягIнибиркур, сенкIун муруй цархIилван бурухIели. Мурул къаршили хIейалли, хъя бирнилизиб хIяжатдеш агара. Хьунул хъя барес гIелумризалли, илала буруси халбируси ахIен ва хъя барес ихтияр муруйчиб бируси саби.
Илкьяйдали декIарбикили гIергъи, гIиддала манзил, арбякьунси замана хIясиблира марсили биэс чебиркур. Мисаллис, муруй 15 бархIи ардякьи гIергъи хьунул чарриралли, ил биалли гIиддала манзил таманбиубли саби рикIалли, гьайгьайрагу илала дугьби мартази халхIедиру ва кьабулхIедиру.
- Бусурмай вебкIибси адам ислам диннизив сайри или буралли, илала бикьридеш кьабулбирусив? Асубирусив бусурман адам бусурман ахIентала хIябрази хьяриихьес ва иличи ургIебли бусурман ахIенси бусурмантала хIябрази хIяриихьес?
- Эгер сунела бархьдешличивли валуси бусурмай буралли, пулан вебкIибсини мицIирли левалли бусурман дин кьабулбарибсири или, илала бикьридеш халдирути сари ва ил бусурман кьяйда хIяриирхьуси сай (жаназа бирцили, капайзи вергурли, жаназала дехIибала дарили, кьиблала шайчи кайхьили).
Амма илала бикьридеш ил вебкIибсила букьурла мас букьурти-бусурмантас буртIухIели ва хIебирхути илала гъамти букьурла лебдешла бутIала хIебирухIели (бусурмантас илала лебдеш буртIуси ахIен), халбируси ахIен.
Бусурманти бусурман ахIентала хIябрази хIярибирхьути ахIен ва илкьяйдали хIебирхантира бусурмантала хIябрази хIярибихьес асухIебирар. Амма бусурман ахIенси хIяриихьес цархIил мер хIебиалли, ва жаназа цархIил мерличи гечбарес имкан хIебиалли, ил бусурмантала хIябрази хIяриихьес асубирар.
(«Нигьаят аль-МухIтаж», «ТухIфат аль-МухIтаж»).
- Ниъли ухъахъуси виштIасила жихI палтарличи чегалли, палтар дирцес гIягIнитив?
- Балули кьяйда, жихI нажаслизи халбируси саби ва ил гъамбиубси мер бирцес гIягIниси саби цархIил журала нажас - хIи, шаха гъамдиубси мер кьяйда.
Ил къяйлизи кабурхуси ахIен кIел дус хIейубси, ниълицун валхуси уршила жихI. Илала жихIли шинкIабарибси мер хIебирцили, шин чахьдараллира баибси саби. Илгъуна виштIасила жихIли бяхIунси мер гIянчIакIили, гIур саби шинни чахьбируси. Илгъуна тяхIяр цIакьлизиб кавлуси саби акIубси виштIасилис тахIник дурабуркIухIели чумиздаг кьярааллира. Илкьяйдали виштIасини дармангъуна се-биалра кьярааллира.
Эгер илини шин, сок, кIема, каш ва цархIил журала хурег букули виалли, илала жихIли шинкIабарибси мер шинни бирцес гIягIниси саби. ЧIябарличи жихI кIантIбикили биалли, ил мер бирцес гIягIнибиркур.
- Асубирусив тагьажудла дехIибала дарес, дугила дехIибала хIедарили усаи виалли, ва савлила акбар белчIайчи чеваргъалли?
- Тагьажудла дехIибала чеимцIати суннатла дехIибала сари, дугели чеваргъибхIели дирути. ИмцIатигъунти гIялимтала пикри хIясибли, тагьажудла дехIибала детерхахъес багьандан, шартIлизи халбирули саби дугила дехIибала дарили, камси гьанкI ахъни, илдала гьабгIергъидеш хIисаблизи кахIесили.
ГьанкIла манзилличила гъайикIалли, ил суалличил дархдасунти гIялимтала пикруми декIардулхъули сари: цацабехIтани бурули саби бархIи гIелабикибхIели камси замана гьанкI ахъни баибси саби или. ЦархIилтани бурули саби – шартIли бируси саби дугила дехIиба замана баили гIергъиси гьанкI или.
ХIебиалли, дугила дехIибала хIедарили усаунси ва савлила дехIиба замана баайчи чеваргъибсилис, тагьажудла дехIибала дарес асубирар дугила дехIибала дарили гIергъи.
Багьес чебиркур: дугила фарзла дехIибала дарили гIергъи черахъибти фарзла яра суннатла дехIибала, мисаллис, витрула тагьажудла дехIибайзи халдирути сари.
(«ТухIфат аль-МухIтаж» имам аш-Ширванила субкомментарийтачил»).
- Акбар ва икьамат белчIи гIергъи салават буршни яра цархIил балга бирни суннатлизи халбирусив?
- Муадзинни, илкьяйдали акбар ва икьамат бакьибсини салават буршни дигесилизи ва суннатлизи халбируси саби. Илкьяйдали суннат саби гIергъиси дугIя бучIни:
«Аллагьумма раба гьазигьи - дагIвати – ттаммагь василатиль – кьаммагь, ати саййидина МухIаммаданиль василята валь фазилягь вабгIасгьу макьама – махIмуданиль – ллязи вагIадтагь».
Акбарлис гIергъи салават бучIнила далиль саби имам аль-Бухарини баахъибси Идбагла ﷺ хIядис: «Акбар бакьибхIели, салават ва балга (чедиб гьанбушибси) белчIунсилис, Кьиямала бархIи дила шафагIят бирар». ШафигIитунала мазгьабла гIялимтани, салават ва ил дугIя акбарлис гIергъи кьяйда икьаматлис гIергъи белчIнира гIяхIсилизи халбирули саби.
(«ТухIфат аль-МухIтаж»).