Хала дудешунаниван чедибдеш сарху

Тарихла дусрачир ЧебяхIси ВатIа дергъличила мугIяллимтани дурутала ва жузазир сипатдарибти баянтала асарлиурси нуни дила дудешла узи Зугьумлис, суалтала духем бяхIчииули, паргъатдеш лугуси ахIенри. Амма илини мурталра гъай къантIкадирули вири ва тикрарбири: «Нуни чедаибти хIушани чемадаабая. Итди кахти дусмачила гьанбиркахъули калаб ва гIямрулизир ярагъ пайдаладарес кьадармабиаб».
Дила дудешла узи дахъал гъай хIейгуси, бархьдеш гIямрула кьибламали бетаахъурси, дебали гIяхIти хIял-тIабигIятла адам сайри. Илини гьачамалра сунечила гапла гъай бурули гьанхIебиркур, амма иличил барх дявила майдайчиб бургъули калунтани иличила дахъал хабурти дурутири. БяхIямма Хулаттаев дявила лерилра дусмазив иличил варх вирусири. Ил викIусири: «Зугьум нушаб гьар секIайзив мисалли вирусири. Юлдашуни мяхIкамбарес ва илди къияндешуназибад берцахъес багьандан илини сунела жан ахIерахIедири. Чуйнара декIли вяхъили хьалли, дявила майдан бархьхIебатур. Някъ берубли биалра, ил ярагъ дуцес гьачамлис дила цIакьани лерал или, хъули урхьули виалра, кьабулхIейкибсири. Душман вячIи гIергъицун аркьутира нушаб ахIерти дубуртази викIусири ил».
Б.Хулаттаевра дебали залумси ва гъабзадешчевсири. Ил урус мез хIедалули хьалли, сунечил бархтала хIурмат сархес бажардиикибсири. Илини дахъал хабурти дурули вири дергълизир сунени чедаибтачила ва бургъантала гъабзадешла баркьудлумачила. Масхарара писбалтули, ил гъайла пергерси устали чумра гIяхIгъабзала у гьандуршули вири. Амма дявила майдайчиб даимлис калунтачила гъайвикIухIели илала тIама барсбири ва илди хIулбала гьалаб багьарбирули уркIи бисули бииши, урга-ургади гьарахъ хIерикIули, лехIкайхъи. ГIур нушази нургъби чехIедаахъес багьандан харчизурли, къунзулхъи.
Дявила бутIакьянчибачила баянти касес редакцияли хъарбаралри, БяхIмуд МяхIяммадовличи гьаррикIесра дигахъусири. Илинира сай разведчик виъниличила ва сунела юлдашуначил варх хъарбаркьуни тамандирес душмай буцибси ванзаличи чуйнара укьниличила баянти дурули вири. «Гьачамцун ахIенри нушани «мез» дикахъибти ва иличирли нушала гIярмиялис багалати баянти касибти. Дила лебилра юлдашунира урехиагарти ва ахIерси ВатIан гьанни цIализи тIяхIбухъесра хIядуртири. Илди лебилра урусуни бирутири, амма ца нешла уршбиван цадалги ва цалис ца кумекдикIутири…»
Чуйнара ГIяхIмад ХIяжигIялиевличира дявила дусмачила гьанбикуначи лехIризес рякьунсири. Илинира иштяхIличил чедетаахъили баянти дурутири. «БегIлара аратигъунти ва зурбати уршби чеббиркIули бири минометунала ротализи. СенахIенну миномет бихес гьарилли вируси ахIенри, ил декIсири. Чуйнара вяхъили виасра, ну хъули чарухъес кьадарбиуб, дила хIябалра узи биалли даимлис дявила майдайчиб калун…», - узбачила гьанбикунани илала хIулбазир нургъби дагьардирахъули дири, амма илди чизилра чехIедаахъес къайгъилизиври.
Ну акIубси ДугIахъарла шилизибадти цархIилти дявила бутIакьянчибачилра чуйнара гьунираибсири ва илдачила макьалаби лукIули рираси районна «Шила гIямру» газетала редакциялизир жавабла секретарьли рузухIели. Илдачила ишхIелла манзиллизирра гьанбикунази гIелариркухIели, дила уркIи хIили башусиван билзули бирар. Илди зурбати кьаркьа бегIти, шанда шуриван кабизалачебти ва къияндешунани дебшлабарибти гIяхIгъубзни савлила шалдализи минабиубли нушачи ишхIелла манзиллизиб хIеркабикIутиван билзули саби. Шурмазирадли шин дурадиркуливан, илди игитунала хIулбанира гьандурцули хIедииши дергъла цIализиб цIухбарили, даимлис неш ванзаличиб калунти чула жагьти гIямрула узи-уршира юлдашунира гьанбиркухIели.
Игитла михъирличи биршуси зубари мургьилизибадли бируси биалли, илди шалдаличи шурбухъи, чеалкIути наслубачи даимлис хIеркабикIути багьадурти гIяшулла шурилизибадли барибтигъунти саби. ГIяшуллизирадли дираргу цIа дурадиркутира. Илди цIа биалли нурличи шурдухъи, закла михъирличи зубартала сипатличил кьисматли даимлис даршили диэс хIяжатли сари. Илди нур ванзаличи гIяйдикIули лерай, игитунира алкIути саби илдани дунъяличиб даршудешра кавлахъуси саби. Ил секIайс бикьридеш дирули, ишхIелла манзиллизиб БяхIмудла, Зугьумла ва цархIилти дявила бутIакьянчибала дурхIнала дурхIни МяхIяммад, кIиэсил МяхIяммад, СягIид, Кьурбан ва цархIилти багьадурти дявила майдайчиб миллатчибачи ва къачагъуначи къаршили игитдешличил бургъули саби. 1945 ибил дуслизиб чула хала дудешунаниван илданира 2025 ибил дусла хIеблизиб чедибдеш сархниличи дирхехIе.