ХIяжла дурхъадеш
Динна 5 рукнулизибад хIяж дурхъабарибси саби. Мисаллис, шагьадат, дехIибала, дуббацари – кьаркьа бируси рукну саби, закат – мас-хазнали бируси рукну саби. ХIяжлизиб биалли, Аллагьли ﷻ кIел журала гIибадат цаладяхъили Сай, кьаркьа биркIантани ва масличил, ил багьанданра дурхъасилизи бейгIунси саби. ХIяжлис нушани дарибти харжани Аллагьли ﷻ нушаб чардирули сай баракатличил ва гьатIира имцIадирули сай. Нушани пикрибарахIелли цабехI адамти леб чули хIилхIи хIяж барибти, илала гIергъи илди гIурра хIяжлизи башули саби, яшав къулайбирули саби. Ил хIяжла баракат саби Аллагьли ﷻ лугуси.
Нушаб хъали яра машина, яра цархIил секIал дигиаурхIели, нушани кьасбирулра ва халаси къайгъибирулра ил бетаахъес. Илкьяйда хIяж баресра кьас биалли, Аллагьли ﷻ нушаб кумекбиру.
Рахли сунела имкан лебси адам хIяж хIебарили вебкIалли, ил халаси бунагькарли ветарули сай, сенахIенну хIяж динна рукну саби Аллагьли ﷻ чеббарибси. Ишаб гьанбушес чебиркур цагьатIи адамтала ургаб дебали тIинтIбиубси вайси гIядат, ил саби бухъна адамтани саби бебкIибси замана хIяйван белгьахъес, чакар бутIес ва цархIилти дарес или арц учидирхъули сари. Илгъуна садакьа барили дигули сай илис, амма Аллагьли ﷻ чеббарибси хIяж бирули ахIен арц агара или. Илизибад нушаб аргъес гIягIнили ахIен садакьа барес пайдахIебируси саби или, садакьара дебали дурхъаси секIал саби, амма Аллагьла ﷻ гьалав чеблалиувси адамла суннатси садакьала даража се хIяйчиб бирарал пикридухъеная. Аллагьла ﷻ гьалабси чебла чебахъес дебали хIяжатси саби цархIилтачибад. Адам вебкIалли, 4 секIал сари черти:
Ил вирцес, ил капанна варес, иличир жаназала дехIибала дарес ва ил хIяривихьес.
Илди 4 секIайс се харжбарес гIягIнибиркурал илцадла дати, цархIилти биалли хIяжлис харждара.
ХIяж чеббиубли хIебарили адам вебкIалли, гъамтачиб чеббирар илала мас дутIес гьалаб, иличибад хIяж бареси адам варгес.
Илала вебкIили гIелаб калунси мас хIебиалли, гъамтас иличибад хIяж барес суннат саби. ХIяж хIебарили вебкIибсилис кьадин чили-дигара хIяж барес асубирар. Дурхъаси хIядислизиб бурили саби (мягIна): «ВегIла бегIтачибад хIяж барибсилис вецIал хIяж дарибсилисгъуна лайикьси кери лукIа». «ВебкIибсиличибад хIяж барибсилис верхIнали кери лукIа».
Абу-Гьурайрали бурули хIядис леб: «Идбаглизи ﷺ хьарбаили саби, бегIлара дурхъаси баркьуди се саби? – Аллагьличи бирхауди бихьни» – жаваб бедиб Идбагли ﷺ. – Илала гIергъи се саби? – «Аллагьла ﷻ гьунчив гъазават барни, – жаваб бедиб Идбагли ﷺ. Илала гIергъи се саби? – ХIяж – или жаваб бедиб Идбагли ﷺ».
ХIяж бируси замана адам сунела Халикьличи гъамирули сай, гьарил хIяжла баркьудилизивад декIар-декIарти пайдурти касес вирар. Мисаллис, хъайгIивад дураулхъухIели Аллагь ﷻ багьандан батурли ватIанра харждарили масра сунела иманна хIял умцIес, лебил сапарла заманала къияндешуни чекасни, сабур бирни. Дурхъаси мер-мусаличив хIяжи иш дунъяличивад гьарахъвирули сай ва ахиратличила дебали пикривикIар, сунес се гъамли сабил иргъу.
ИхIрам челгьухIели капан чегьурси кьяйда цугбурцу.
«Лаббайка» бучIухIели ил Аллагьлизи ﷻ викIар: «ХIера ну ХIела лагъ вакIира тIагIят барес ва ХIела амру-нагью дирес.
ТIаваф бирухIели нушани уркIи Аллагьличи ﷻ бяхIчииулра ва гьар ганзлис игIтикьад имцIабирулра.
ГIярафатличиб биалли лебилра бусурман адамти – мискин-давлачев хIеили цагъуна палтарличир сарра. ЦархIил замана биалли адамти палтарличил декIарбулхъули саби, гьар миллатла чула палтар лер, илар биалли лебилра ца хIяйчиб саби.
Жамаратлизиб къаркъуби иргьуси замана нушани гьарли-марси душмандеш чедиахъулра шайтIайс, мурталра нушаб диргалабулхъуси ва бархьси гьунчирад чердулкIахъуси. Ва илаб нушаб иргъулра бусурман адамла талихI селизиб сабил. Дурхъати мер-мусаличив иш дунъяличи иштяхI камбирар ва Аллагьличи ﷻ гъамвиэс дигахъу.
ХIяжла дурхъадешличила Идбагли ﷺ буриб: (мягIна) «Вайси гъайра хIебурили, бунагьра хIебарили, чили хIяж баралра ил хъули чарулхъан сунела нешли варкьибси бархIи кьяйда, сунела бунагьуназивад умувиубли».
Аллагьли ﷻ кьабулбарибси хIяжлис Алжана ахIенси цархIил секIал шабагъат агара».
ХIяж кIел журала бирар:
ВегIлис бируси. Иличи хIядурвиэс гIягIниси саби адаб гIяхIбухъахъи, чеблуми чардарили, адамтазибад чебберхни тиладибарили. Арадешла шайчибад ва лебдешла шайчибад ахъри биэс гIягIниси саби. Лебдешличила буралли, вегIли хIяжра барили, хъайгIи вакIес даари арц диэс гIягIнити сари. ХъайгIиб калунти вегIличи хъарти адамтас напакьара, чарухъайчи хIербиэс яшавра диэсли. БегIлара гIягIниси адамлис хIяжличила гIилму сари, цархIилтани гIеббуру или вяшкайкIес пайда хIебирар, гьаннала замана дахъал кунги, вягIзаби лер хIяжличила.
ЦархIилличибад хIяж бируси адамлис сунечиб чебси хIяж барили виэс гIягIнибиркур. ХIяж чеббируси тяхIяр, цархIиллизи барахъес ахъри бакIни саби. Ухънаваили яра зягIипли сагъвирниличи умутра хIебиалли, багьа бедили хIяж цархIиллизи барахъес чебиркур.
ХIяжличи хIядурдеш
ХIяжлизи укьес кьасбарибсини багьес чараагарти секIал сари:
БегI гьалаб бегIтази, хъалибарглизи хьарбаэс, хIялалдешра сасес гIягIнибиркур.
Лерилра бунагьуназирад тавба дарес чебиркур, дехIибала дирули хIейадли, калунтира черихъули илди дехIдихьа, илкьяйда – дуббуцарира. Дебали кьасра барес гIягIнибиркур, гьатIи бунагьуни хIедирес. Васият белкIнира гIяхIси саби. Барх лябкьутира суравбарес вирар, динна гIяхIти адамти биалли гьунчиб дебали гьамадли бирар.
Ахирлизиб ишгъуна мягIнала хIядисра гьанбуршис:
«Чи вебкIалра, хIяж хIебарили, вебкIаб сай сунес дигуси тяхIярли жугьутIли яра насраниюнли». Иш хIядислизибад нушаб иргъулра, чи виалра шаригIятлизиб халхIебируси сабаб агарли хIяж мучлахIебарили баталли, илгъуна балкIа пикрила адам жугьутIлизи ва насраниюнлизи халируси сай. Аллагьли ﷻ Сунела хъайгIи живиру Сунес дигуси лагъ, нушабра тавфикь габ илар гIяхIли детаахъес.