ХIяжла рукнурти
Дурхъаси Идбагли ﷺ иб: «Кьабулбарибси хIяжлис Алжана ахIенси цархIил шабагъат агара».
ХIяж динна рукнуртала ца саби, гIялам халкьла ВегI Аллагьлис ﷻ бируси гIибадатуназибад халасигъуна. ХIяж адамличи гIямрулизиб гьачам баресцун саби чебси, сунени назру баралли ахIенси.
ХIяж чеббиънилис шел шартI лер: бусурман виъни, балугълавиъни, дагьричевси виъни, азадси виъни, хIяжбарес арадеш ва ахъри биъни.
ХIяжла рукнурти шел сари, илди хIедаралли хIяжбетхIерути:
1) Нигет бигьни
2) ГIярафала дубураличи тIашизни
3) тIавафуль-ифаза (чебси) барни
4) сагIъю барни
5) бекIла гъез кьицIдарни
Черти биалли лер урегал секIал, рахли чузибад ца бархIебарили калалли, гIякIа бедес вируси, амма хIяж бетаруси:
1) ХIяж микьатлизибад бехIбихьни
2) Жамаратул ГIякьабализи къаркъуби игьни
3) Ташрикьла бурхIназир гьар бархIи 3-ра жамаратлизи къаркъуби игьни
4) Муздалифализиб дуги беркIни
5) Ташрикьла бурхIнала дугурби Минализир деркIни
6) ГIяхIликалнила тIаваф барни.
БегI гьалар дагьес гIягIнити:
– ГьунчирхIели дехIиба замана;
– масхIу дирнила тяхIяр;
– кьиблаличивяхI калзни;
– сафарла дехIибала дирнила тяхIяр;
– хIяжла рукнурти, черти, суннатуни, карагьатуни;
– хIяжлизир дарес хIярамти, хIяж бетхIерахъути секIал;
– гьар мерличир дучIес гIягIнити балгни дагьес.
Мадина
Мадина шагьарлизи гъам-вирухIели Идбагличи ﷺ салаватуни имцIадара. Гъуслю барили, умути палтар чегьурли МухIяммадрасулуллагьла ﷺ хIябличи зияратли укьен. Сай сабабли Мадина шагьар дурхъабарибси Идбаграﷺ халкьла вегIла дурхъаси адам виънира уркIила бакIахъили, балгара барили, мижитлизив Равзала мякьла вякьи кIел ракагIятла дехIибала дара. Идбагла ﷺ хIябличи гъамвиубли саламра беда. ГIур лебил хIечи балга хъарбарибти гьанбушили, узи-уршилис, гъамтасАллагьлизи ﷻ арадеш, иман тиладибара.
ГIергъиси мер саби БакьигIла хIябри. Ила бахъал Идбагла ﷺ гъамти ва асхIябти хIярибихьибти саби. Илаб леб имам Шамилла (кь.с.) хIябра. Илара зиярат барес вирар, илкьяйдали УхIуд дубурличи, Къуба, Жума, Кьиблатайни мижитунази.
Микьат, нигет, ихIрам
ХIяжличи нигет билгьа Микьатличиб. ИхIрамра (хIяжла палтар) илар асес вирар. Хьунул адамтас декIарти палтар чедаахъили ахIен. Ника, гъез къантIдарили, гъуслю барили нигет биру: «Нуни нигет барира Аллагь ﷻ багьандан хIяжлизи керхнила суннат-гъуслю барес. ГIур мижитла дякьи 2 ракагIятла суннатла дехIибала дарая. Нигет: «Нуни нигет барира хIяжличи кайзнила 2 ракагIятла суннатла дехIибала дарес.
ХIяжла нигет: «Нуни нигет барира Аллагь ﷻ багьандан набчиб чебси хIяж барес». ГIур хIяйна «Лаббайка» или хIяйна салаватра бучIа.
ИхIрам дигьниличирли хIярамдирути
- Мурул адамлис бирбубси секIал лебси палтар чегьес (хIева, шалбар, кьапIа ва цархIилти). БекI кIапIбарес асухIебирар. Хьунул адамлис хIярамбирар дяхI кIапIдарес, палтар дабри сегъуна-дигара асудирар. Мурул адамлис кьяйда илисра хъаткни чегьес пайдахIебирар.
- Бизили тIемдикIути миск, тIемдикIути сапунти, цулбала паста. ГIявадеш гъамхIебиахъес (гъез ва кам дикуси) мяхIкамдеш барес гIягIнибиркур.
- Ника, гъез кьицIдарес ва кабикахъес асухIебирар.
- Магьар дихьес, сунени цархIил шери редес, сунени кариэс, шери рукьес хIярамси саби, я бетхIеруси саби.
- Авлахъла (дугIла), букуси мицIираглис зарал барес асухIебирар. Илкьяйда галгала кIапIи, кьар абердес асухIебирар.
- Шагьватличил байвикни, къячикни, я хIерикIни дати.
Ихдазибад цалра барадли гIякIала вируд.
Маккализив
Маккализи ветаибхIели гьар секIайчиб гьалаб ТIавафу-ль-кьудум барес Масжидуль ХIярам мижитлизи укьес суннат саби Аллагьра ﷻ уркIилавли, балгара белчIи. КягIба чебаибхIелира балга барая.
Гьарил мерлар дучIес гIягIнити балгни гьала хили дагьурли дучIес вирар яра илди делкIунси жуз барх касес.