бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ЖамигIятличил детурхахъути суннатла дехIибала

ЖамигIятличил детурхахъути суннатла дехIибала

Байрамла дехIибала

Ислам динни дусла духIнар дебали мягIничерти кIел байрам кадизахъур: Кьурбан Байрам (ЗульхIижжа базла 10- ибил бархIи), дуббуцарла Хала БархIила байрам (Рамазан базлис гIергъиси Шавваль базла 1-ибил бархIи). Байрамла кIел ракагIятла суннатла дехIибала диру Кьурбан Байрамла, дуббуцарла Хала бархIила байрумтала бурхIназир, бархIи абухъи камси замана арбякьунхIели. Хала БархIила дехIибайчи арукьяйчи муридеш бука. ДехIибайс гьалаб нигет биру:

«Нуни кьасбарира дуббуцарла Хала БархIила (Кьурбан Байрамла) кIел ракагIятла суннатла жамигIятла дехIибала дарес Аллагьлис I, Аллагьу акбар». Илди дехIибала кIикIел ракагIятла сари. Илди детурхахънила тяхIяр ишгъуна саби. ДехIиба бехIбихьудлизиб «Важжагьту» бучIа, «Аллагьу акбар» или някъби «Аль-ФатихIялисван» ахъдурцу, гIур някъби каниличи кадихьили викIар: «СубхIяналлагьи вальхIямдулиллагьи ва ла илагьа илла ллагьу ва ллагьу акбар». Цаибил ракагIятлизир «Аллагьу акбарличил» 7-на някъби лихIбачи ахъдурцу. Такбирличил 6-на някъби лихIбачи ахъдуцили, гIур каниличи мерладарибхIели, 6-лра чедибси «СубхIяналлагьи валь хIямду…» бучIа. 7-найс «Аллагьу акбарличил» някъбира ахъра дуцили каниличи мерлара дарибхIели, бучIа:

1.АгIузубиллагьи мина шшайтIани ражим»

2. «Аль-ФатихIя». Илала гIергъи кIиибил сужда таманбиайчи, гIурилти арканти гIядатла дехIибалаван детурхахъу. КIиибил ракагIят бехIбирхьу «Аллагьу акбар» или айзниличил, гьаларван някъби ахъдурцу, гIур каниличир михъирла удир къидала чедир мерладиру ва «СубхIяналлагьи…» бучIа. Илала гIергъи такбирличил някъби лихIбачи авна ахъдурцу ва, илди чардарили каниличир мерличи кадуцили авналра «СубхIяналлагьи…» буру. «Аллагьу акбарличил» 5-найс ахъдуцибти някъби чардиру, гIягIнисила мерладарили, «АльФатихIя» бучIа. КIелра ракагIятлизир «АльФатихIялис гIергъи дучIа: «АльКафирун» (1 ракагIят), «АльИхлас» (2 ракагIят). Идбагли ﷺ дучIутири: «СаббихIи сма раббикаль агIляя (1 р.), «Аль-Гъашият» (2 р.).

Байрамла дехIибала хъараахъурхIели, имамли кIел бутIализибадси хIутIба биру. Илди хъулир детурхахъусини жамигIятличил (хьунул, дурхIни) дарни дигеси саби. Илди дехIиба (ГIидуль АдхIя, ГIидуль ФитIр) низам хIебалусини гIядатла кIел ракагIятла суннатла дехIибала дарес вирар, амма нигет гIягIниси тяхIярли барили. Байрамла дехIибайчи бухъянси гьунчивад аркьян, къантIсиличивад чарулхъан. Байрамла дехIиба замана бехIбирхьур берхIи абухъниличил ва бухъянбилтIан хIери баайчи. Диркьаличиб суннат саби берхIи верхIел декIла кьадар ахъбиубхIели, дехIибала дехIдихьни.

ЖамигIятла дехIиба кьадри

ВегIлицун дарибтачир жамигIятла дехIибала 27- нали дурхъати сари. ХIядис леб: «Дугила фарзла дехIибала жамигIятличил дарибси, байхъала дуги дехIибайзиб беркIибсигъуна сай, савлила дехIибала жамигIятличил дарибси – арагIеб дуги дехIибайзиб беркIибсигъуна». ХIядис: «ШудехIелра дехIибала жамигIятличил дарибсила гIибадатли ванзара урхьнира дирцIу». ГIуррара Анасличибад атТирмизили баахъибси хIядис леб:

«ДехIибайчи калзнила такбирличи кьанхIейубли, Аллагь ﷻ багьандан авцIали бархIи дехIибала жамигIятличил дарибси жагьаннабла цIализивадра мунафикьдешлизивадра акьувалтан (уцахъу)». Лайикьси тяхIярли дазалара дарили, мижитлизир жамигIятличил дехIибала дарес кьасличил вякьунсила бунагьуначивад Аллагь ﷻ чевурхар, алжанализиб илала даража ахъбирар, Диванна бархIи иличи уркIецибиру. ЦIябхIели мижитлизи вашусилис ЧевяхIси Аллагьли ﷻ таманси нур бедлуга. ЖамигIятла дехIибайчир бекIдешдирусилис имам бикIар, илис гIергъи кабизуртас – маъмунти (ца виалли – маъмун). ЖамигIятла дехIибала детурхахънилис бегIла халаси кери гIеббиур имамлис, гIур илис гIергъи кайзурсилис, гIур «такбируль ихIрам» – дехIибайчи кайзнила такбир «Аллагьу акбар» ибнилис дехIибайчи вехIихьибсилис. ЖамигIятла дехIибала детерхахънилис белгиси кери бирар, имамли кIиибил салам бедайчи, дехIибайчи кайзурсилисра.

Имамлис гIергъи калзан, нагагь имам дехIибайчив кайкалли, гьаладяхI кIел ганз кацIили, жамигIятла дехIибала дареси адам. ДехIибайчив (изайзивад, къагъиубли…) чи кайкалра, ил илала алгъай шайчибти хIябал адамли дурайсу ва гIягIниси кумек гIеббаахъес тяхIурти далдурцу.

Имамличила

1. «Аль-ФатихIя», «АтТахIийяту» гъарацIли дучIуси имамлис гIергъи илди ункъли делчIес балусила дехIибала кьабулхIедиру.

2. Сунела дехIибала кьабулхIедареси имамлис гIергъи (илаб таманси якьиндеш биалли), жамигIятла дехIибала дарес асухIебирар.

3. Мурул адамли хьунул адамлис гIергъи дехIибала хIедиру (ил гIялим риалра).

4. Балу-балули ракагIятунала кьадар имцIабирусилис гIергъира дехIибайчи кахIелзан.

5. Палтарличиб нажас якьинни чебиуси имамлис гIергъира дехIибала хIедиру. Нажас лебни дехIибала тамандиубхIели белгибиалли, илди сагали диру.

6. Таямум лебни сабабли дехIибала кIинайс черахъес гIягIниси имамлис гIергъи дарибти дехIибала кьабулхIедиру.

7. Дазала агарси имамлис гIергъи дарибти дехIибала кIинайс дарахъес чебиркур (чули багьалли, яра имамли буралли). ЖамигIятла дехIибала дарес асубирар балугълахIеибси имамлис, масхIуличилси имамлис, чулахъси (изала лебли) виъниличивли кайили дехIибала дирусилис гIергъи…

Идбагли ﷺ буриб Кьиямала бархIи цархIилтасван ахIи гIязабти имцIадирар хIябал адамлис: «Къянала муэр бурибсилис, суждабарахъес къанчани дирусилис, жамигIятлис сай хIейгули хьалли, имамдеш дирусилис» или. Илкьяйдали илини буриб: «Нагагь хIушачи имам ветаэс дигуси вакIалли, хIушани ил тяйдиварая, сенкIун илис сай багьандан хIянчи барес дигули сай, Аллагь ﷻ багьандан ахIи».

Идбагли ﷺ буриб шаригIят хIясибли чила-биалра гьимидулхъухIели (чис-биалра хIейгахъухIели), илис имам виубли дехIибала мадирид или. Идбаг ﷺ викIусири: «ХIуни жамигIятла дехIибала детерхахъес балули, жамигIятли тиладибаралли, урузхIекIули, илдас имамдеш дара» или. БалугълахIеибсини имамдеш дарибсила дехIибала жамигIятлайзи халдиру.

ЖамигIятла дехIибайчи кьаниубхIели

Илди дехIибайчи кьаниубсини, бусягIятал нигет ва такбирул ихIрам буру: «Нуни нигет барира хIерейсла паризала имамлис гIергъи жамигIятла авал ракагIятла дехIибала дарес Аллагьлис I, Аллагьу акбар» ва имамли бируси рукну суненира бетурхахъули жамигIятла дехIибайчи калзан. Кьанбиубти бусурманти дехIибайчи кабизахъес багьандан, имамлизиб ихтияр леб рукугIлизивра «Ат-ТахIийяту» белчIи гIергъира циила ряхIятиэс (дехIиба цархIил мерличив тIашизес асухIебирар). Имам рукугIличивад ахъиайчи, чевакIибси жамигIятла дехIибайчи кайзес ва ил рукугIлизив «СубхIяналлагь» эсцад замана ряхIятиэс бажардиикалли, илала ил рукугI тамай бетерхахънилизи халбирар. Амма имам игIтидальлис ахъиубхIели, жамигIятла дехIибала керхалли, ил имамли ца салам бедибхIели, маъмум «Аллагьу акбар» или алзан ва хIедарили уркалунти дехIиба бутIни таманиу, кIелра шайчибяхI салам бедили, дехIибала ахирличи диркахъу.

ЖамигIятла дехIиба бутIакьянчи кIел биалли (ца – имам, итил – маъмум), маъмум имамла балуй шайчи калзан, кьяшми имамлайчир циила (ца хъатла) гIелар диахъубли. ДехIибайчиб хIябал адам биалли, имам гьалав вирар, кIел маъмум илис гIергъи къяйлизиб. ЖамигIятла дехIибала имамлира маъмумлира дирухIели, хIябэсил чевакIалли, ил имамла алгъай шайчи калзан, гIур кIелра маъмумли кIел ганз гIеладяхI кайцIу ва ца къяй бетарахъу. Асубирар, кIел ганз гьаладяхI кацIили, имам гьалавяхI арукьесра, амма илдазибад цаиибил тяхIяр имцIали къулайсилизи халбарибси саби. Цайли дехIибала дирусиличи чевакIибсини илис лишанбаралли, нигет барсбарили, дехIибала жамигIятлайчи шурдалта (имам виубли жамигIятла дарес или) ва кIилилра жамигIятла дехIибала детурхахъу. Амма имамли нигет хIебаралра, маъмумла дехIибала жамигIятлайзи халдиру.

ЖамигIятла дехIибайчи кьаниубсилис къяйлизиб бацIси мер хIебиалли, илини, къяйла бегIла дублавси адамла хъуцIарличи някъ кабихьили, сунечил варх сагаси къяйлизи жииру. Амма илкьяйдали асубирар нигет барили, такбир белчIи гIергъицун. Илкьяйда барни суннат саби. ЖиварибхIели, сагаси къяйлизи хIекIеси адам сунела мерличив паргъатли ватни къулайсили уббулхъан. Имамлис карагьат саби жамигIятла кьабулдеш агарли жамигIятла дехIибала духъяндитIахъни. Маъмумлис карагьат бирар дехIиба арканти, гIузру агарли, имамлис гьалавхъи яра гIелавхъи детурхахъни. ДехIибайчиб имамра ца маъмумрацун биалли, 1,5 метрла тяйдили калзни (авлахъличив 150 метрличив тяйдили), имамла алгъай шайчи кайзни, кIел маъмум имамлис гIергъи ца къяй хIебарни, маъмум хьунул адам сархIели, имамлис гIергъи кахIеризни, авлахъличиб имкан лебкъи диркьси мерличи кахIебизни. Диркьси мер агархIели, ца ахъсиван, итил гIяшси мерличи тIашбизес асубирар.

Имамлис ца рукнула гьалаухъни бунагь саби, балу-балули кIел рукнула гьалаухъалли, гIягIниагардешли кIел рукнула гIелакавхъаллира дехIибала кьабулхIедиру. Идбагли ﷺ буриб жамигIятла дехIибайчив имамлис гьалаулхъусила бекI ва дяхI Диванна бархIи эмхIелайчи шурдалтниличила. ЖамигIятла дехIибайчиб илгъуна хатIа барибсилис хъярхъли ряхIятиэс ва имамлис гIергъи вяшикIес гIягIнибиркур. Сунела нигетлизиб «имам виубли» ибти дугьби урдатурси имам жамигIятла дехIиба кирилизивад улхъан. Маъмумли жамигIятла дехIибайс нигет биру чIянкIли имамлайс гIергъи, илис гьалаб я цугли ахIи. ЖамигIятла дехIибайчи бегI гьалав аркьусини ишгъуна анцIбукьра пикрилизи касес гIягIнибиркур: савлила, маркIачIила, ва дугила паризала жамигIятла дехIибайчиб имамли «Аль-ФатихIя» ахъли бучIа (цаибилра кIиибилра ракагIятуназиб), маъмум илдачи лехIихъур, ил белчIунхIели, имамли гIяшли Кьуръа цархIил сура бучIа, маъмунтани илхIели, чула чус (гIяшли) «Аль-ФатихIя» бучIуси саби. Илис гIергъи имамли Кьуръа цархIил сура ахъли бучIа. Илди дехIиба хIябъибилра авъибилра ракагIятуназир «АльФатихIялис гIергъи цархIил сура бучIуси ахIен, илди ракагIятуназир «Аль-ФатихIя» имамлира маъмунтанира гIяшли дучIа. ГIягIниси мерличиб имамли жамигIятла дехIибайзир дуру «Аллагьу акбар», «СамигIяллагьу лиман хIямидагь», салам. Маъмумтанира илди чула чузи тикрардиру, имамлис гьеч гьалахIебухъи. ХIерейсла ва дакьала дехIибултазиб биалли, имамли илди ахIенси ахъли селра хIебуру, хIебучIа.

Савлила паризала дехIиба кIиибил ракагIятлизиб тIашли «Магьдина» бучIухIели, гьар къяйлис гIергъи маъмунти «Амин» бикIар, «Фаиннака такьзи ва ляя юкьза гIяляйк» ибсиличи бетикайчи. Иличибад бехIбихьили ахирличи бикайчи, маъмумтани имамличил «Магьдина» («Кьунут» - цархIил у) тикрарбиру. Имам хатIаличил 5-ибил ракагIятлис айзалли, маъмумти кабиили кавлан, убкалунси ракагIят лебсира вархли, яра нигет барили имамличибад декIарбирку ва чула калунти тамандиру.

ГIузруличила

ШаригIятли кьабулбареси гIузру биалли, жамигIятла дехIибайчи музахIевхъес асубирар: хъярхъти заб, цIакьси дягI (дугила ва савлила паризала дехIибайчи), дахъал чяртлизив, цIакьси бугIярдешлизив яра буцIардешлизив, дебали гушхIели яра милигхIели (беркала хIядурли биалли), зягIипхIели, гIегудилис(чеблалис) арц гибси вакIибхIели, туснакълизивад дигIянируси, папрус бержибхIели, кьаклабад тIягIямагарси гягI башухIели, зягIипсиличи хIеруди бируси (цархIил адам агарли, ил сайцун хIетес), сукъур (ил дехIибайчи арукеси чилра агархIели), жаназа бирцес ва капайзи кабуцес хIяжатхIели, гьункья юлдашуназивад гIелакалхъалли, мерсдакьунхIели, гьанкIли къагъварибхIели, мекъла бархIехъ ва дуги цIикурилис.

РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


Суалти-жавабти

- Хьунул адамла держли ужуси мурул виалли ва илис ва иличи башути юлдашунас къуллукъбирули риалли илис бунагь биусив? Ил хьунул адамли хIяж баралли хIяж кьабулбирусив? - Муруйс къуллукъбиралли хьунуйс халаси кири биуси саби. ДекIарси анцIбукь саби мурул держли ужули виалли, илхIели сабур барили,...


Урги-дергализивад иртан

Умурия гIяскуртани алавбуцибхIели, душмантала ургъан лацла хъарличи ацIили Аллагьал Расулла ﷺ шайчи децIагести гъайли угьули, вявкайкIулри. Иличиб децIагеси се лебси бусурмантас? Гьарил бусурман ургъаннис дигулри кавшес илгъуна увяхIси адам. Амма ил кавшес къияннири, сенкIун ил ахъси ва гьамадли...


Жагьти бургъанти

Аллагьла Расулли ﷺ бегI гьалаб Маккала халкь ислам динничи жибарибхIели ва къанчанас суждабирахъес къадагъабарибхIели, илис илала гъамтира бархли душманти бетаур. Илдани илис ва илала асхIябтас къияндешуни алкIахъес бехIбихьиб.   Идбагдешла 13 – эсил дуслизиб сунела асхIябтачил варх ил...


МухIяммад Идбагла ﷺ баракатла хьунри

Жувайрият МухIяммад Идбагла ﷺ хьунул Жувайрият Бану Мусталакь кьамла бекI Харисла рурси сарри. Ил бану Мусталакь кьамличилси дергълис гIергъи ясирбуцибти-ургар лерсири. Илис Барра бикIусири. Ил сунела кьамлизивадси узикьар Мусафия бин Сафванна хьунул сарри, сайра ил дергълизив алхунси. Ил...


Низигъарила чяй

Дерубти яра зярхIти низигъарила 1 халаси кьулса; Шин – 500-700 мл; Варъа – 3 чяйла кьулса; Лимон – 3 кесек. Ружери бакIахъибти шин низигъариличи кертIили, чяй 10 минутцадхIи кIапIдарили датирая. КертIили гIергъи ванати чяйлизи, бизидеш хIясибли, варъа ва лимон бархаая....