Суалти-жавабти
- Акбар бучIухIели цацабехIтани халати тIулбала никуби байдарили, хIулбачи суркдирули дирар. шаригIятлизиб илис сегъуна далил лебси?
- Акбар бучIухIели, бусурмай «…Ашгьаду Анна МухIяммада ррасулюЛлагь…» ибти дугьби дакьибхIели, халати тIулбала никуби байдарили, хIулбачирад суркдарни, фикьгьила гIилму хIясибли «фазалиль гIямаллизи» халбируси саби. ЦархIилван буралли, ахъси даражала, гIяхIси баркьудилизи халбируси саби. «ИгIянат ат ТIалибин» (1 том, 243 бяхI.) бикIуси жузлизибра бурили саби, азан бучIухIели «…Ашгьаду Анна МухIяммада ррасулюЛлагь…» кIина бакьибхIели, чили байдарили, никуби хIулбачирад суркдараллира, илала гIямрулизир хIулби изхIейзур ва сукъурхIейрар или.
Илкьяйдали азан бакьибхIели, бусурмантала цаибил халиф Абу Бакр Сиддикьлира бирусири. Дайламичибад баибси хIядислизиб Идбагли ﷺ бурили саби: «Дила шафагIят бирар Абу Бакр Сиддикьли кьяйда барибсилис». ГIялимтани ил хIядис хIярхIсилизи халбарили биалра, нушани бални хIясибли, даража чебяхIси баркьудилизиб хIярхIти хIядисуни дузахънира гIяхIсилизи халбируси саби. СенахIенну ил хIядис пикрибарибси ахIен, ва ил багьандан ил хIядис бузахъес асубируси саби.
Илкьяйдали бегI гьалаб ЖабрагIил малаикли барибсири, МухIяммад Идбаг ﷺ чеибхIели, илала никуби байдарили, сунела хIулбачирад ардукибсири. ГIур Аллагьли ﷻ МухIяммад Идбагла ﷺ нур Адам Идбагла халати тIулбала никубачи кадатурхIели, илинира сунела тIулбачил илкьяйда барниличила белкIи саби «Идбагунала тарих» жузлизиб (кIелра анцIбукьлизиб акбарличил барххIебасахъи).
- Мурул адам сунела хьунуйчил ил хIяйзлариубхIели (менструация) вархикили виалли, илис гIякIа бедес гIягIнисив?
- Хьунул адамла яргаличилти зIягIипдеш дакIили, хIяйзлариубхIели, яра виштIаси варкьили хIилариубхIели (нифас), илди тамандиубли гъуслю барили умуриайчи муруйс иличил гъамдеш дарес къадагаъабарибси саби.
Ил халати бунагьунази халбируси саби, муруй къадагъаличила балули хьалли, ил бирули виалли.
Хьунул адамличил ил хIилариубхIели вархикибсилис, ил чебахъес багьандан гIяхIсилизи халбирули саби (суннат) ца динарла кьадар садакьа бедес. Ил хIисаббаралли, мургьила 4 граммличил цугси саби. Ца динарла багьала палтар дедес яра арцличил дедесра вирар, эгер ил гьаларти бурхIназиб, хIи имцIали дашухIели, бетаурли биалли.
Ил гъамдеш гIергъити бурхIназиб хIи камси манзил бетаурли биалли, яра илди тамандиубли гIергъи гъуслю барайчи бетаалли, байхъала динарла багьа бедес вирар.
ЦацабехIти динна гIялимтани бурули саби ца динарла яра байхъала динарла садакьа бедес гIяхIси саби багьана агарли, яра балу-балули жумягIла дехIибала датурсилис ва гьарил халаси бунагь барибсилисра.
("Нигьая аль-МухIтаж" имам аш-Шабрамаллисила субкомментариябачил).
- ХIиличи къячикалли дазала дулъутив?
- Дазала дулъан гIергъити авал анцIбукьлизир:
а) гIявратлизирад (гьаларад я гIеларад) секIал дурадикалли;
б) адам дагьрилизивад ухъалли (кепли, къагъли, ускаи);
в) мяхIрам ахIенси цархIил жинсла адамла чархличи къячикалли (кIелра верхIел дусличиб имцIали биубли биалли);
г) хъат някъличил гIявратличи къячикалли.
ХIиличи къячики хьалли, дазала дулъути ахIен. Амма ил нажас саби ва илизирад умудеш барес гIягIниси саби.
- Асубирусирусив «цIудара касса» бикIуси тяхIярли арц дурчес, сунезибра чумал адамли бутIакьяндеш дирули кабизахъурси арцла кьадар ярга хIясибли кайсес?
- «ЦIудара касса» ибси уличил имцIаливан организациябала 5-10 яра имцIалира хIянчизартани гьар базли кабизахъурси кьадарла арцла лугIи цалабирхъути саби. Мисаллис,10 адамлизивад гьарил илкьяйда виркьусини гьар базли 1000 къуруш хIясибли дурчули, чIала бушили, яра ярга хIясибли, илди 10 000 гьар баз ца адамли кайсути сари. Гьарилли 10 базла бухIнаб сунени касибси 1000 -ла дурабад базли азир хIясибли, 9 000 къуруш дедес гIягIниси саби.
Динна кьанунти хIясибли, илкьяйда арц дурчнилизиб селра къадагъаласи агара.
(ХIашия аль-Кьальюби шархI Мингьаж ат-ТIалибин»).
- Бархьсилизи халбирусив тIалакь, хьунул адамла сегъуна-биалра кьаркьа биркIан гьанбушили бедибси?
- ШафигIитунала мазгьаб хIясибли, мурул адамли тIалакь бедалли (магьар кабушалли), сегъуна-биалра сунела хьуна кьаркьа биркIанра гьанбушили, мисаллис: «Нуни тIалакь лугулра хIела лезмилис, кьаркьайс, гъезлис ва илдигъунти цархIилтира (нуни магьар кабуршулра…)» илкьяйда тIалакь беднира, цархIилван магьар кабушниван бархьсилизи халбируси саби.
(«Мугъни аль-МухIтаж»).
- Сегъуна садакьа бегIла гIяхIсилизи халбируси?
- Аллагь ﷻ багьандан, уркIи-уркIилабад сегъуна садакьа бараллира, Аллагьли ﷻ илис кири биахъу, амма бегIла гIяхIси садакьализи халбируси саби адам ит садакьаличи дебали хIяжатвикибси замана бедибси. СенахIенну хIяжатхIели бедибси ца къуруш, итис имцIякь гьалабси саби хIяжатдеш агархIели бедибси 100 къурушличиб. Ил заманализив илкьяйда хIяжатси адам агара виалли, гIялимтани бурули саби, исламлис кумеклис бедибси, ислам тIинтIбарес кумеклис бедибси садакьа бегIла гIяхIсилизи халбируси саби или.
- Асубирусив донорли виубли хIи дедлугес?
- Бусурман адамла гIямру дерцахъес багьандан хIи дедлугес лебталалра чеблализи (фарз аль-кифая) халбируси саби, сенахIенну хIи – адамла гIямрулис чараагарти секIал сари. ЦархIилван илди дарес ва акIахъес вируси ахIен – цайли цаси илди дедес вируси чIянкIли цархIил адамцун сай.
ХIи дедлугес асубируси саби ва хIи дедибсилис шабагъат лебси саби. Багьес чебиркур илди дицес къадагъабарибси саби, сенахIенну илди нажасализи халдирути сари. Амма илди дедили, гIягIниси мерлар пайдаладарахъес, хIи хIяжатсилис кертIахъес асубируси саби, хIятта хIи дедлуганнис (донорлис) илдас хIекьван багьа бедлугули биаллира.
Бурес гIягIнибиркур хIи дедес асубируси саби цархIилти динанала вакилтасра, илдала динничи хIерхIеили.
(«Нигьаят аль-МатIлаб», «Аль-МажмугI шархI аль-Мугьаззаб», «ХIашия аль-Бужайрами»).