Хъалибарглис мягIничерти…
>
Хъалибарг – дунъяличиб бегIлара жявхIелла социальный бяхIчибизла институназибад ца саби. Илкьяйдали хъалибарг сабира биштIаси пачалихъличи мешубиркуси жамигIятла белхъхIебелхъуси бутIара саби.
ГIямрула илди хIекьдешуначила нушазивад гьарилли балуси саби. ГIядатлибиубливан, хъалибаргла хьулчи дебасили бетарар, илар диги ва бирхауди лерли диалли. Адаб-хIяялашалти, рухIлашалти кьиматунира хъалибарглизир сари наслуличирад-наслуличи диахъути.
Иларад сари адамли гьар бархIилати гIямрула баркьудлуми ва хIянчи дурадуркIес цIакьани дургути, сай уркIичеввирахъути хIяланани вирцIахъуси. Ашкарливан, талихIчерти хъалибаргуназибад саби гьар шайчибад араси ва гьалабяхI арбякьунси жамигIятра цалабиркуси. ТалихIчерти хъалибаргуни сецадла кьадар дахъал диалра, илцадра имцIали бархьли пикрибикIути, багьудичебти, алавтас ва жамигIятлис багалачебти адамтира халабиур.
Амма хIейгеси биалра, лерилра-декIар хъалибаргуни илдигъунти ахIен. Адамдешла дархьти кьиматуначир хIеделшунти хъалибаргуни лерни багьандан саби жамигIятла бухIнаб бархибдеш алкIусира. ТалихIагарти хъалибаргуназиб бегIлара къиянси агилизи биркути биштIати саби. Саби-ургарти къармакъарлизи, бикIи-хIебикIилизи абархибти бегIтани цацахIели чула дурхIни сегъуна агиличиб сабил, илдас сегъунти хIяланачил бяхIигес чевкъулил пикрилра булхъули ахIен. БегI гьалаб нушаб, халатас дурхIначи пикри бяхIчиаэс ва неш-дудешла ургарти дижгурти бархбасунази илди гъудурхIебирес къайгъибарес чебиркур. ЦархIилван буралли, биштIатала чIумахIедиубти хIял-тIабигIятличи, бухъя-зегъаличи вайси асар барес асубирар. ХIятта бегIти-ургабси бижгурдеш чебарбукьяллира, биштIатала уркIбазир калунти «дяхъурби» илдази гьамадли хъумартахъес вируси ахIен. Къиянти аги-кьяйдалдизиб виштIасилис чIянкIли илала бегIтани саби кумекбируси.
Ил багьандан нуша бусурманти сарливан, бегI гьалаб пикри бяхIчииули дирехIе исламлашалти кьанунтачи. Исламла шаригIят хIясибли, мурул ва хьунул адам-ургар магьар дирхьухIели, илдани чула гIямрула кьисматуни цадарнила, хъайчикабиънила хIекьлизирти вягIдурти, гIямрула лерилра шалуби хIисаблизи кайсули дирар. Исламла кьанунти хIясибли, хъайчикайъни - ил гIибадатлизи халбируси саби, сунезирра белгити вягIдурти детурхахъути. Магьар дихьни - исламлизиб дурхъаси баркьудилизи буйгIуси саби. Ил Идбагла ﷺ суннат саби. Илкьяйдали биъни марбирули саби МяхIяммад Идбагла ﷺ хIядисунанира: «Хъайчикайъни - ил дила суннат саби, ва дила гьунчивад чеввалкIунси, набчивад гIелумизурси сай», «Хъайчикадиреная ва наслу имцIабиреная. Марлирагу, нуни цархIилти цалабяхъунала-ургаб (община) хIушачи пахрубирис» ва цархIилтира.
Исламла диннизиб илцадра дурхъали кьиматлабируси хъалибаргла кьадри цацабехIтани, саби бусурманти биалра, гIямрулизиб бахъ гIяшбурцулигу. Гьайгьайрагу, гIямрулизир сегъунти-дигара аги-кьяйда къаршидиркур, амма мурул-хьунуй саби декIарбикили биалра, цала ца хIурмат-хатир дулъни бусурмайчи балбикибси баркьуди ахIен.
Ца бархIи гьунчирад шалгIер-рулхъуси ну декIарбикибти мурул-хьуна-ургарти къалмакъарла бикьрили ретаэс кьадарбиуб. Кьакьалар илди-ургар демжурти къалмакъарли ва вяв-чIярли илдас се-сабрил ургабикили биъни иргъахъулри ва гьунчибад бет-садбашутира хIербикIахъули, илди гьатIира жигарчебли бястлизи ахъилри. Дай хIерила замана муруйс хьунуйзивси урши керасес дигулри. Хьунуй биалли, ил урши чIумали уцилри ва: «хIечил нуни иш чиналра ватхIейис!» или вяврикIулри. Неш-дудешла къалмакъарла дайлавси урши руржескайилри ва нешлизи вархили, висулри.
ХIерагу, сецадла кьадар барсбирулил адамти... Гьалаб илдала хъалибарг дебали уржибси, разиси, талихIчебсили биэс асубири, амма чебиуси суратли илдачила гIяхIти гьанбикуни тIутIудирулри. Ил анцIбукьлизиб наб бегIлара тамашабизурси мурул хьунуйчи вехIизурли, вирхIни сабри, илхIелира урга-ургади хьунуйс бяхъес някъ булан ахъбурцулри. Мурул адам алав-гьалавти адамтазивадалра урузхIейубли хьунул адамличи бяхъес ветухъун ва ил къужрариб. ИлхIели гьунчибад аркьути адамти илди-ургарти къалмакъарлизи гъудурбиуб ва муруйс цIахбизахъести дугьби дуриб. ИлхIелира левалри мурул адам хьунуйчи виргули, илизи вайти дугьби дурули...
Дила пикрили, сегъунтилра аги-кьяйдализив хьунул адамличи вяв-чIярикIули, лебталалра гьалар ил цIахрарести дугьби дуруси мурул адамлис саби бегIлара гьалаб цIахбизес гIягIниси. ТIабигIят хIясибли, ЧевяхIсини хьунул адам назиксили, кIантIити хIял-тIабигIятла регIли акIахъубси сари. Лебталалра гьалар хьунул адам рячIниличил, уряхIрарниличил чилра жагахIейрар ва иличи гъабзачи кьяйдали, чилра хIерхIейкIар. Баягъи мурул адамла убяхIдешличила, илизиб адамдешла къиликъ агниличила бурули саби хьунул адамличи някъ ахъбуцес вализнила баркьудили. Жавабкардеш дакIударили, сунела кабизалачердеш, адамдеш чедаахъесила мерличир илини хаиндеш чедиахъули сай…
ИмцIатигъунти мурул адамти-декIар илкьяйдали хIербирули ахIену, чула хьунри гIязаббуркIули, илдала шайчир зулмурти дакIудирули ва биштIатас бекIахъ кахIебирхьули? ГIе, илдигъунти камли ахIен жамигIятла бухIнаб. ЧевяхIсини мурул адамличи халати жавабкардеш чедихьибти сари, хаслира сунела хъалибаргла шайчир. Илини хъалибарг гьар шайчибад бекIахъудилашалти масъулти ирзниличил, гIямрулашал бекIлидиубти лерилра хIяжатуначил гIеббуцес чебси саби. ЦархIилван, илини Аллагьла гьалаб жаваб бедес чебиркур.
Исламлизиб хъалибарг белхъни бегIлара хIейгибилзуси баркьуди саби. Эгер хъалибарг мяхIкамбарес багьандан сегъуна-биалра гьуни баргес вирули виалли, ил баргес чебиркур. СенахIенну дехъубти хъалибаргуначил барх жамигIятла бухIнаб цунти, талихIагарти адамтира имцIабикIути саби. Ил биалли дин-тIягIят чедетаахъили дузахънилис дебали диргалабулхъуси анцIбукь саби.
ДурхIначилара пикридулхъеная
БегIти саби-ургаб къалмакъарлизи ихъухIели, тIама ахъбирухIели, дурхIначилара пикрибулхъути биалри, биштIатала хIял-тIабигIятличи гIяхIси асар бирусири ва илди бяркъличи биркахънила хIекьлизирти цацадехI масъултира ахIекIахъес имканбикIусири. Психологунала пикри хIясибли, мурул-хьунуйс биштIатала мякьлаб цаличи ца тIама ахъбирули гъайбикIес, саби-ургарти дижгурти аги-хIял илдазира чедиахъес асубируси ахIен. Илкьяйдали биштIатази хъалибарглизирти масъултачила буресра асухIебирар.
Рахли бегIтас декIарбикес гIягIнили биалли, ва илди-ургарти бархбасуни дижгурли, вайдиубли диалли, виштIасилизибад илгъуна секIал дигIянбарес асухIебирар. ВиштIасила хIял-тIабигIятличи вайси асар хIебаресли, дебали чекайзурли, гьарил дев луцIули, илизи хъалибаргла духIнарти аги-кьяйдаличила аргъахъес хIяжатбиркур. Иличирли хIушани къяна хIебурили, дурхIнази уркIи-хIял аргъахъес дирудая. ЦацахIели виштIасини бегIти декIарбиркни багьандан сунела сай гIяйиблавирулира вирар. БекIлибиубси – хIушала дурхIнази гьар секIайчила бархьли, илдала дагьрили кьабулбулдаресли, хIуша декIардиркнила сабабтачила аргъахъни саби.
Хъалибаргла бухIнаб бегIтас бегI гьалаб виштIасила урехиагардеш гIеббуцес чебиркур. БегIтани саби гьар шайчибад гIеббурцниличи хIяжатбиркурти саби лебилра биштIати. Сунела неш-дудешгъунти духути, кьуватчебти цархIилти адамти лебти ахIен или гьанбиркуси саби хIушала виштIасилис. Урехиагардешла илгъуна агилизиб хIербиубти биштIати, чула цIакьаначи бирхутили, гьар секIал чус мутIигIдакIахъес бирутили ва гьалабяхI арбякьунтили халабиути саби. Ил багьандан бегIтас хъумартес асухIебирар, хIушала гIямрулизир къаршидиркути лерилра къияндешуначила, вайти аги-хIяйчила биштIатази бурес асубируси ахIен. СенахIенну виштIасили дижгурти аги-кьяйда вайтIа чекасес асубирар ва илкьяйдали илала арадешличи заралласи асар биру ва ил зягIипвиркахъу. БиштIатала хIял-тIабигIятличил дебали мяхIкамли ва малхIямли вяшикIес хIяжатси саби.
БиштIатачи халатала масъулти чехIедирхьес
Чула дурхIнази гIямрула масъулти уркIилизи кахIедурцахъес бегIтас вягIдалабиэс чебиркур:
- ВиштIасилизи аргъахъая, дудеш илала гIямрулизивад ахIенну арякьунси, нешла гIямрулизивад сай. Нешлисра дудешлисра хъумартес асухIебирар, саби декIарбикили биалра, чула дурхIнас бегIтили калниличила. Сен-биалра илди цала цала гIямрулизибад бердес бирути ахIен, илдани чула дурхIнала гIямрулизир цахIнар бутIакьяндеш дирес гIягIнити сари. Илдас вягIдалабирес,чула дурхIначила барсур ихтилатбикIес хIяжатбиркур. Эгер ил шайчир масъулти алкIули диалли, хIушаб белгиси специалистличи (психологличи) дугьадизес гIягIнибиркур.
- ДурхIнази хIуша декIар-диркнила лерилра сабабтачила чебетаахъили бурес хIяжатдеш агара, сегъунти аги-кьяйдализи дикили диадалра, паргъатдеш калахъеная.
- ДурхIначил барх замана буркIеная, зумали къаршидиркеная.
- ВиштIасилизи сунела пикруми дурахъес ватирая, илала уркIила хIялани иргъес бурсидиирая.
ХIушала гIямрулизир детарути къияндешуначибли виштIасиличи вайси асар хIебарахъес багьандан, илала уркIиличирти пикруми дурахъес къайгъибиреная. Илис дурхIначил уркIи гьаргли гъайдикIеная, шадиргьундурачи дашеная.
ГIямру лебталалра цагъунтили диэс дирути ахIен, къияндешуни чераркьути сари, масъулти гьунчидиркути сари. ХIушала дурхIнала гIямрулизир шалати, разити гьанбикуни калахъес хIяракатбарая. Иличивли ЧевяхIсира хIушачи разили вирар. БекIлибиубсигъунара, ил сабигу…