Се бируси?
Уркалунти дехIибала чараагарли черахъес гIягIнитил ахIенал бурили дигахъира, илди черахъес хIейубсилис се баралли гIяхIси?
Искьат (садакьа) – чеввурхниличи бирхауди бихьни
Лебтанилра балули кьяйда, дехIибала, дуббуцари ва цархIилти динна хьулчни дархьдатни халаси бунагьлизи халбируси саби. Адамли тIашли дехIибала дарес хIейраллира, кайили дирес чебси саби, кайили хIейрули виалли, кайхьи дирес. Амма сегъуна-биалра багьана хIясибли, дехIибала уркали диалли, Дурхъаси Аллагьли ﷻ уркIецIи нушачи ишабра гIеббиахъули сай, искьат тяхIярли.
Искьат – ил анцIбукь сабабли, нуша дирхес имканбикIур ЧевяхIси нушала бунагьуначивад чевурхниличи, сарира урдатурти дехIибала ва дуббуцаригъунти.
ЗягIипси адам убкIухIели, бекIла лишантачилра бархли дехIибала дарес имканагарли, сунела зягIипдешли уркалахъунти дехIибала черахъахъес багьа бедахъес (фидью) илини васият барес чебси ахIен.
Илгъуна хIукму саби Рамазан базла дуббуцарличил бархбасунсира. Сай сапарличив виъни багьандан, дубхIевцибси гьункья хъули чарухъайчи гьунчив вебкIалли, яра декIли зягIипси дубкатурли вебкIалли, сагъвиэс валкьхIеурли, кIелра анцIбукьлизиб илдани чичилра хъарбарес чебси ахIен чула гIибадат чебахъахъес. СенахIенну, илдала чули чула дехIибала черахъеси кьадарла замана агни багьандан. ЦархIил гъайли буралли, чедир гьандушибти анцIбукьуназир калунти чеблуми багьандан, илдачирад жавабкардеш урисути сари.
Сен биалра, зягIипдеш сабабли яра сапарличивхIели дуббуцари уркалунси адамли, сагъвиубхIели ва хъули чарухъунхIели, имкан лебли илди черхIехъалли, илини уркалунти дуббуцарлис багьа (фидью) бедес чебси саби.
Вали – ил дирхала лерси адам сай, сунечи вебкIибсила лебдеш хъарбарибси яра тухумдеш сабабли васиятбарибси. Илини вебкIибсила гIелаб батурси лебдешлизибад хIябал бутIала ца бутIа (1/3) багьалис (фидью – гIякIалис) бедес гIягIниси саби. Сен хIябал бутIала ца бутIа бируси? СенахIенну, декIли зягIипикибси тяхIярлизиб, убкIусила иличицун саби ари бируси, калунси лебдеш букьуртала ихтиярлизи аркьуси саби. Ил багьандан, сунес биркуси бутIала дурабад, адамли се-биалра васият барес ихтияр агарси саби, букьуртала пурбан агарли.
ХIердикIеная, ахIерти гьалмагъуни, сегъуна бархьдеш лебал нушала диннизиб, бегIлара адамти гьаман хатIабиркуси – лебдеш буртIуси мерлаб.
Сецад ва селизибад бедлугуси гIякIалис (фидью) багьа?
Бусурмантала ихтиюртала ва низам-кьяйдала жузазиб бурни хIясибли, ца бархьбатурси дуббуцарла бархIилис кьадин ца мискин вахеси баарила кьадар беркеси бедес гIягIниси саби. Аллагьла Расул ﷺ викIар: «Рамазан базла дуббуцари уркали адам вебкIалли, илала букьуртани гьар убкалунси бархIи хIясибли ца мискин вахаб» (ат-Тирмизи).
ДехIибалала шайчибси хIукмура, мазгьабла шайхунани бурни хIясибли, тяп илгъуна саби. Хаслира, дехIибала дуббуцарличир дурхъати диънира хIисаблизи касили. Гьарил убкалунси дехIибайс, ил витру-важиб биаллира, багьа (фидью) бедес чебси саби.
Уркалунти дехIибала диаб яра дуббуцари диаб, илди гьариллис кьадин сяхIла байхъала бедес гIягIниси саби, байхъала сяхI – 1,800 грамм саби декьла яра анкIила. Чумиздагунала, дерубти тIутIила яра мухъила биалли ца сяхIла кьадар – 3,200 грамм бедес чебси саби. Илкьяйдали асубирахъули саби ил кьадарла арцличил бедесра, арц мурталра пайдаладарес вирухIели.
Сегъуна-биалра багьана биубли фидью бедахъес адамли васият хIебатурли виалли, илала букьурли яра цархIил адамли ил барили виаллира асубируси саби. Амма чили-биалра кьасбаралли, илис кьадин мижитлизиб игIтикьаф (мижитлизив гIибадатлизив вирни) барес, ил анцIбукьлизиб халбируси ахIен, эгер иличила васиятлизиб хIебиалли.
ВебкIибсилис кьадин илала букьуртала дуббуцарира дехIибала кьяйда халдирути ахIен. Аллагьла Расулли ﷺ буриб: «ХIушазивад чилра дубмавцаб ва дехIибала мадараб, вебкIибсилис кьадин, илала шайзибад мискинти бахеная» (ан-Насаи).
ЧевяхIсини нушаб чебаахъили саби кункси тяхIяр, нушала бебкIибтас гьаммадеш биэсли – ил саби садакьа. Илкьяйдали нушани барибси гIибадатлис биуси керира илдас бедахъес ихтияр лебси саби.
Васиятлизибси искьат дураберкIес багьандан вебкIибсила арц камли диалли, яра сай гIяхIъулали илди харжани сунечи чесибсила арц даарила кьадар хIедиалли, илди анцIбукьуназир, сецадла дуббуцари ва дехIибала уркалунал белгибарили, лерти арц искьатлис нигетличил мискиннис дедлугути сари. Илди арц мискинничи даили гIергъи, дурусли кадизахъурти дехIибала ва дуббуцарила кьадар хIясибдарили, илдала чебла вебкIибсиличибад убкайсу. Ил мискинни, сай гIяхIъулали сунес дедибсилизи арц чардиру, ва илкьяйда лерилра дехIиба ва дуббуцарла чеблуми дуйгIули илди тамандиайчи тикрарбиру. Илгъуна анцIбукь чуйнара тикрарбарес вируси сай, вебкIибсила уркалунти дехIиба ва дуббуцарла чеблуми тамандиайчи.
Асубируси саби уркалунти дехIибайс ва дуббуцарлис багьа (фидью) ца адамлисцун бедесра.
Фетва ХIянафила мазгьаб хIясибли саби.
ХIядурбарибси - Наида Гъуруева