Суалти-жавабти
- Бунагь биусив палтарла усталис шаригIятличи далхIейкибти палтар ибалли? Мисаллис, дулгъуби къантIа хIева яра къантIси юбка?
- «ФатхI аль-Вагьгьаб» жузлизив Закария Аль-Ансари викIар: «Къадагъаси вачарлизи халбируси саби ШаригIят хIясибли чумиздагунира тIутIира дирцни, илдазирад кепвирути секIал дирутас, эгер иличила вачрукьяс балули виалли. Рахли илдала вегI васвасикIули виалли, яра асухIебируси мерлар илди пайдаладиру или гьанбиркули виалли, илгъуна вачар барес асубируси ахIен.
Чедиб бурибсилизибад аргъес гIягIнибиркур, эгер палтарла усталис балули виалли илди ШаригIятли асухIебируси мерлар челгьни, илдигъунти палтар ибес ва дирцес къадагъабарибси (хIярамси) саби. Рахли уста васвасикIули виалли, яра илкьяйда биру или гьанбиркалли, илди палтар ибес ва дирцес хIейгеси секал саби.
- ТIашли секьяйда дехIибала дирути?
- ГIялим Ибну ХIажар аль-Гьайтамини «ТухIфат уль-МухIтаж» жузлизиб (т.2, бяхI.24) лукIули сай: «Рахли адам дехIибайзив тIашизес вирули виалли, амма рукугIличи ва суждаличи гIяшвиэс вирхIейрули виалли, къакъ изули яра цархIил зягIипдешла багьана лебли, иличиб чебси саби тIашли дехIибала дирес. РукугIличи ва суждаличи биалли гIяшвирес вируси тяхIярли.
РукугIличи яра суждаличи гIяшвирухIели суждалис имцIякь гIяшвирес чебиркур рукугIличив. Вируси кьяйда къакъ гIяшбирули дирес гIягIнити сари дехIибала, илкьяйда бетхIералли - хъяб гIяшбирес, илра вирхIейралли - бекI гIяшбирес, илкьяйдара хIейралли хIулбала хIерли бирес.
- ЛайвакIили варгибси дурхIялис шаригIят хIясибли се бируси?
- Чили-биалра лайвакIили вархьватурси дурхIя варгили виалли, иличила къайгъи дакIубарес чебси саби ил мерла жамигIятличиб. ЖамигIятли ил адабчевси, бирхауди бихьеси адамличи айкьахъес хъарируси сай. Иличил барх сегъуна-биалра мас яра лебдеш баргили биалли, мерла жамигIятлис бекIдешдиранни дурхIялис харжбируси саби. Иличил барх селра хIебиалли, бусурмантала хазнализибад ил айкьес хIяжатси кьадарла харжани декIардирути саби.
– БутIнадли багьа бедесли мас асес асубирару (рассрочкалис)?
– Вачар бузахънилизиб къадагъабарибси журализи халбируси сунес «байатайни фи байатин» бикIуси (цализир кIел вачар) журацун саби лебси.
Мисал, мас бирцан викIули сай: «хIуни гьанна багьа лугули виадли, иш къалиян хIед нуни 3 азирлис лугулра яра хIябал базла гIергъи багьа гесли 4 азирлис. Мас исан викIули сай: ну кьабуллира. ХIера, илгъуна журала вачар шаригIят хIясибли къадагъабарибсилизи халбируси саби. Амма мас исанни саркъахъили буралли иш секIал хIезибад нуни бусягIят 3 азир къурушлис исулра яра 4 авал азир къурушлис исулра ва багьа хIябал базла гIергъи лугас или алли, илгъуна вачар гьарли-марсилизи халбируси саби.
- Асубирусив хьунул адамлис сунела вебкIибси муруйс кьадин хIяж барес?
- Асубируси саби эгер илини гьалаб сунес хIяж барили риалли. Муруйс кьадин хIяж барес аркьули риалли, иличил варх мяхIрамра виэс гIягIниси саби.
- ШаригIят хIясибли се саби закат?
- Закат Исламла 5 рукнулизибад ца саби. Давлачебти, дахъал мас-мулк, хIяйванти лерти адамтани чула лебдешлизибад мискинтас бедес чебси бутIа саби (40 бутIала 1 бутIа). Ил бедлугуси саби мургьи-арцличибад, хала хIяйвантачибад, маза-масличибад, вачарла масличибад, цIедешличибад, анкIиличибад, мухъиличибад, нихъяличибад, биринжличибад, хIяжланкIиличибад, хъараличибад ва цархIилтира. Илкьяйдали баргибси хазналичибадра. Закат – мискинтала лебдеш саби. Илбагьандан, иш дунъяличиб хIебедибси закат Аллагьли ﷻ итил дунъяличиб тIалаббируси саби.
- Анхъ асили гIергъи галгубачирти цIедеш галгубачил дарх асибсилис дирутив, яра цаибил дус анхъла вегIлис кавлутив?
- Цаибил дус галгубала цIедеш анхъ бицибсилис кавлути сари, эгер бирцуси манзил галгала вавала кIинчIби чедиули диалли. Амма вягIда бирухIели илдигъунти лишанти хIедиалли, илди цIедеш анхъ асибсилис сари.
Цаибти лишанти лерилра цIедешла декIар-декIарли дакIудулхъути сари: хивала илди чIумадикIес дехIдихьибхIели, тIутIила – духъяна мурчIи – кьялуби детаурхIели, вавалидяхъибхIели детарути цIедешла – кIинчIби пIякьдикибхIели ва илкьяйдали цархIилтира.
Багьес чебиркур, эгер кIелра шайчибтани вягIда билгьухIели цIедеш бирцусилис яра исусилис датес или вягIда барили биалли, цIедеш дилкьнила якьинтил ахIентил лишантачи хIерхIеили, ил шартI дураберкIес гIягIниси саби.
(«ИгIанат ат – ТIалибин»)
- Кьулала хIенкь лебсиличи хъарсив закат лугес, сецадла кьадар кьули диалли бедлугуси закат?
- ХIяйвантачибад закат бедлугнила шуртIри 6 лерти сари:
1) бусурман виъни;
2) азадси виъни (лагъ хIейъни);
3) хIяйванти вегIдешлизир диъни;
4) закат хъарсиличи абикибси лугIила кьадар биъни;
5) абзур дус таманбиъни;
6) дусла имцIаси манзил илди авлахъличир дихни.
Закат хъарси саби кьулала лугIи 30 биалли:
30 чибад 39 личи бикайчи – дус биубси 1 бугъа лугуси саби;
40 чибад 59 личи бикайчи – кIел дус биубси 1 кьял-къача лугуси саби;
60 чибад 69 личи бикайчи – дус диубти 2 бугъа;
70 чибад 79 личи бикайчи – 1 бугъа ва 1 кьял-къача.
Илкьяйдали гьарил 30 чибад – дус биубси бугъа; гьарил 40 чибад – кIел дус биубси кьял-къача. Ил тяхIяр-кьяйда бузахъули лугуси саби закат.
Сужда – сагью (кIел сужда бегIлара гIергъиси «Ат – тахIийят» белчIи гIергъи бируси) барес багьандан нигет биэс гIягIнисив?
- Сужда – сагью бирухIели нигет биэс чебси саби. Нигет бирухIели гIячихъли багьес чебиркур, ил селис бирусил иргъес ва якьинни балес. Сужда-сагью бирухIели барх нигетра биралли, дехIибала дулъути сари.
(«ФатхI аль-МугIин», «ХIашия ИгIанат ат-ТIалибин»).