бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

суалти-жавабти

суалти-жавабти

- Сунела нешла муруйс убай рурси мяхIрам рирусив яра ахIену?

- Эгер мурул адам рурси лерси хьунул адамличи хъайчикайалли, ва илдала мурул-хьуна ургаб бируси гъамдеш бетаалли, ил рурси убай дудешлис мяхIрам ретаруси сари, рурсила рурсира рархли, ва илкьяйда мяхIрамтили кавлути саби бегIти декIарбикили гIергъира. Рахли сегъуна–биалра багьана хIясибли, гъамдеш бетаайчи илди декIарбикили биалли, ил рурси илис урхIла адамли кавлуси сари магьар дихьес гьаларван. ХIебиалли, иличира тIинтIдирути сари лерилра урхIла хьунул адамтачирти къадагълуми.

Хъайчикабиили гIергъи, мурул-хьуна ургабси гъамдеш бетаалли, хьунул адамлис мура урши ва илала уршира мяхIрамтили бирути саби. Мура цархIил хьунуйзивад ва хьуна цархIил муруйзивад урши-рурси лебли биалли, илдас асубируси саби хъайчикабиэс (ниъла яра цархIил къадагъаласи гъамдеш хIебиалли).

(«ХIашията Кьальюби ва Умайра», «ИгIанат ат-ТIалибин»).

- ВиштIаси акIубхIели хIякьикьатлис кIел мазала мас делгьалли, илдазибад цацун бутIес асубирару?

- ХIякьикьатлис виштIасилис мас белгьни, дебали мягIничебси баркьудилизи, МухIяммад Идбагла ﷻ суннатлизи халбируси саби. Эгер ца виштIасилис кIел мас делгьи диалли, ца маслизибадси хIяжатси кьадарла диъ бутIаллира баибси саби, сенахIенну кIелра мас ца хIякьикьат бетерхахъес багьандан лугьутази халдирухIели. Кьурбан-байрамлис ва хIякьикьатлис лугьуси мас имцIаливан мешуси саби, амма нушани гьандушибти тяхIяр-кьяйдализиб ил декIарси саби.

Ишаб аргъес чебиркур, хIякьикьатлис кIел мазала мас делгьалли, асубирар мискинтас бутIес багьандан ца масла диълизибад гIягIниси кьадарла бедес.

Мисаллис, Кьурбан-байрамлис делгьунти кIел мас диалли, илдазирад кIелра масла диъла бутIни дедес чебси саби.

(«ХIашия аль-Жамаль», ХIашия аль-Бужайрими аля аль-ХIатIиб»).

- Рурсили сари шери редахъес дудешлизи тиладибаралли, илини жаваб чарбарес чебсив?

- Эгер рурсили дудешлизи даража хIясибли сунелайчи адхIейкибси уршилис сари шери редахъес тиладибаралли, дудешлизиб ихтияр лебси саби разихIейкес. СенахIенну, хъалибарг талихIчебсили биахъес багьандан кадизахъурти шуртIри кIелра шайчибтас дузахъес чебси саби.

Эгер рурсили дудешлизи сунечил цугси даражала вегI урши сукни вакIибхIели, илис шери редахъес тиладибаралли, дудешли илис жаваб бедес чебси саби. СенахIенну дудеш кьабулхIейкалли, ил бунагьлизи халбируси саби.

Дудеш цагьачам кьабулхIейкалли ва ил разиагардеш имамла гьалаб марбаралли, имамлизиб ихтияр лебси саби сунени ил рурси шери редес. Рахли дудеш хIяйнара имцIалира кьабулхIейкалли, рурси шери редес дудешла шайзивадси илала кьайгимлизиб ихтияр лебси саби.

Магьарла вягIдализиб адамла даража барсбируси саби гIергъити шуртIри хIясибли:

1. Мурул адамла зягIипдеш, яра цархIил жагъал, (проказа) изала ва цархIилтира нукьсандешуни, чулира хьунуйс декIаррикахъес ихтияр бедлугути.

2. Дин бузахъни. Бунагькар яра бунагькарти бегIтала урши (дудеш виаб, неш риаб), суненира мурталра диштIати бунагьуни дируси, даража хIясибли адабчерси рурсиличил цугси ахIен.

3. ГIяхIси, машгьурси жинс. Рурси даража хIясибли имцIали гIяхIси жинслизирадси риалли, урши иличил цугсили вируси ахIен. Жинс дудешла шайзибад саби буйгIуси.

4. Уршила ва илала бегIтала хIянчила кьиматчебдеш ва даража. Рурсила ва илала бегIтала хIянчила даража уршилайчиб ахъли биалли, илхIелира илди цаличил ца цугтили бирути ахIен.

Давлали гьалмагъла яра цIикурила даража барсбируси ахIен.

Ишаб бурес чебиркур, рурсила ва илала дудешла кIелрала кьабулдеш биалли, жамигIят-ургабси дурусдеш магьар дихьес багьандан чараагарси шартIлизи халбируси ахIен.

(«ТухIфат аль-МухIтаж», «Мингьаж ат-ТIалибин», «Фатава аль-Кьубра аль-фикьгьия»).

- Асубирусив акIубси дурхIялис МухIяммад ибси у бирхьис или чеасибси дудешли, пикри барсбарили, цархIил у бедес?

- Юх, асубируси ахIен, сенкIун сунени бедибси чеасла (назр) гьарли-марси саби ва ил дураберкIес чараагарси саби. МухIяммад ибси у бедес дигесилизи халбируси саби, амма чеасла бедалли - чараагарси саби. Илдигъунти тяхIяр-кьяйда къячдилкути сари цархIилтира ислам диннизир гIяхIтази халдирути умачира.

(ХIашия аш-Шабрамаллиси аля Нигьая аль-МухIтаж»).

- Асубирусив Идбаг ﷻ чевяхIирнила дугьби (слова благословения) къантIдарили лукIес?

- Нушани Идбагла ﷻ у лукIухIели яра «Идбаг», «Расул» ибти дугьби ва цархIилтира, дигесилизи халбируси саби ил чевяхIирути дугьби гьар илди дугьби делкIи гIергъи лукIес. ХIейгесилизи халбируси саби илди дугьби къантIдарили лукIес, мисаллис, «с.гI.в.с.» ва цархIилтира.

Нушани лукIухIели, яра бурухIели «Аллагь» или, яра Илала уми, дигесилизи халбируси саби белкIес яра бурес «СубхIянагьу ва ТагIаля» или яра «ГIязизу ва Жжалла» ирес.

Нушани асхIябтала яра гIялимтала уми дурухIели, гIяхIсилизи халбируси саби «Разия-Ллагьу анхIу» яра «РахIимагьу-Ллагь» ирни.

(«Ат-Такриб» ва ат-Тайсир»)

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Хьунул адамла дехIибала

Хьунул адамла дехIибайзир мурул адамлайзирад декIардулхъути цацадехI хасдешуни дирар, илди кIидехIлалра хьулчи ца биалра.   БегI гьалаб ил хасдеш декIарбулхъан, хьунул адамли дехIибала дехIдирхьухIели «Аллагьу акбар» или някъби ахъдурцухIели, илхIели ва кIинайс гьар...


ХIяжла рукнурти

ХIяж динна рукнуртала ца саби, гIялам халкьла вегI Аллагьлис ﷻ бируси гIибадатуназибад халасигъуна. ХIяж адамличи гIямрулизиб гьачам баресцун саби чебси, сунени назру баралли ахIенси.   ХIяж чеббиънилис шел шартI лер: бусурман виъни, балугълавиъни, дагьричевси виъни, азадси виъни, хIяжбарес...


Зуль-ХIижжа базла 10 бархIила дурхъадеш

Идбаг ﷺ сунела дурхъаси хIядислизив викIули сай: «Илди бурхIназив дубурцуси адам Аллагьли ﷻ вецIал секIайчивли дурхъавиру: сунела гIямрулизи баракат хьурабиру; мас-давла имцIабиру; хъалибарг балагьуназибад уцахъу; бунагьуни умудирар; гIяхIти баркьудлуми имцIа-дирар; бебкIала излуми...


«Муриси къяналичиб кьутIкьуси бархьдеш гьалаб саби»

Гьалабван набзи бурибси къяна сабни аргъира.   АнцIбукьуни гIямрулизир сегъунти-дигара дирар. ЦацахIели къяна буресра чебиркути манзилти дирули дирар. Диннизибра бикIули бирар гIяхIдешлис къяна буралли, бунагь лебси ахIен или. Нуни аргъира къунба бугьути адамти имцIали биъни. Чули барибси...


Юсуф Идбаг

- Ишавад архIякьядра наб дигул хIебарили, Ну рикIуси хIейкIадли къиян-жапа дахъдирис. Ил замана Зулайха унза гIекIес дуцIрухъун, Илис дигул хIебарес, Юсуф хъярхъли гьавухъун, ГIеларадли хъямрики, буциб хIева, гъярбердиб, Илизивад верцили, Юсуф хIилхIи дуравхъун. Зулайхара аррякьи, ГIязизлизи...