Суалти-жавабти
— Се бируси, эгер дехIибайчив хабарагарли имамлис гьалавикили виалли? Мисаллис, имамли рукугI бирули левалли, суждаличи кайкалли?
— Ил тяхIярлизив рукугIличи чарухъес вирар, яра суждаличив имамличи хIерли тIашизес.
Машгьурси динна гIялим ГIяхIмад ибну ГIябдуль-ГIязиз аль-Малибарини «ФатхI аль-Муин» жузлизиб лукIули сай: «Къадагъабарибси (хIярам) саби балу-балули, асухIебирниличила балули виалра, имамлис ца рукнулис гьалавикни. Мисаллис, имам рукугIличи къухIвиайчи, илис гIелавадси адам къухIра визурли, ахъра виъни.
Илкьяйдали хIейгеси саби (карагьат) имамличив илис гIелавадси ца рукнула кьанвиъни. Балу-балули имамлис гьалавикибси адамлис, имамли бирусиличи чарухъес гIягIнибиркур, сунела дехIибала имамличил далдикахъес багьандан. Рахли балхIебалули ца рукнула гьалавикили виалли, илизиб ихтияр леб имамли бирусиличи чарухъес, яра багьалбарили имам гIевваайчи тIашизес.
ГIялим Абу Бакр ибну МухIаммад Шата ад-Димьяти «ИгIанат ат-ТIалибин» жузлизив викIар: «Имамлис рукнула байхъайзив гьалавикни къадагъаласи ахIен, амма хIейгеси саби. Имамлис гьалав адам рукугIличи къухIвизурхIели, ил ахъвиайчи имам илис ил тяхIярлизив гIевваалли».
- Узбазивад цали сунела рузи шери редес вирусив цархIилтала кьабулдеш агарли?
- «ТухIфат аль-МухIтаж» бикIуси жузлизиб Ибну ХIаджар аль-Гьайтамини лукIули сай: «Эгер рурсила чумал кьайгим леб биалли ил шери редес цагъунти ихтиюрти лерти, мисаллис чумал узи, ва илини цализи тиладибаралли сари шери редахъес, илини ибси барес гIягIниси саби. Рузини узбазивад цализи ихтияр бедалли сари шери редахъес, цархIил узини ил шери редес асубируси ахIен, баягъи ил узила пурбан агарли».
«Амма узбазивад цали сунечи цугли ахIенсилис рузи шери редалли илгъуна магьар халбируси ахIен».
Чедиб бурибсилизибад аргъес чебиркур: рурсила я дудеш я халадудеш хIебиалли, илала кьабулдеш хIясибли узини шери редес вирар. Илала чумал узи биалли ва ца узизи илини ихтияр бедалли сунечил даражала тяхIяр цугси сари шери редахъес, илизиб ихтияр леб, цархIилти къаршили биалра. Рах нагагьладан гелешмешла даражала тяхIяр иличил цагъунси хIебиалли, ил магьар халбируси ахIен цархIилтала кьабулдеш агарли.
-Дагъа лебси хъули шайтIан бухIнахIебулхъан ибси бархьсив?
- Хъулиб дагъа бихIни, хаслира дагъа цуба биалли, суннат саби. Идбаг ﷺ викIули сай: «Дагъа набра ЖабрагIил малаиклисра дигуси арцан саби. Дагънани шайтIайзибад юртра ил юртла вегIра берцахъили бихIу ва унраличирти 16 юртра далтахъа». Дагъани гIу-гIу ируси саби малаик чеваибхIели.
ГIурра Идбаг ﷺ викIули сай: «Аллагьлис ﷻ хIябал тIама дигахъути сари: дагъала тIама, Кьуръай учIусила тIама, берхIи бухъес камси замана лебай тавба дирусила тIама». («ФатхIул ГIяллам»).
- Асубирусив хьунул адамтас хIяйван, маза-мас яра гIяргIя делгьес?
- Хьунул адам риаб, мурул адам виаб бусурмантас мас-хIяйван белгьес асубируси саби, хIятта илди бунагькарти биаллира. Илкьяйдали жунублизивси (гъуслю барес чевси) адамлисра, хIяйзлизирси (хIилариубси) хьунул адамлисра бархли.
Имам ШафигIла мазгьабла гIялим МухIяммад Амин аль-Курдини «Танвираль-Кьулуб» бикIуси жузлизиб белкIун: «Мас белгьес бегIлара лайикьси сай дагьричевси мурул адам, илис гIергъи дагьричерси бусурман хьунул адам…».
- Се бируси, рахли хя гъамбиалли (къянкъубани, лезмили гъезли) палтарличи?
- Имам Сулайбан аль-Бужайрами «Шарх аль-Хатиб» жузличила бурули сай: «Рахли хя яра цура, яра илди цалрализибад акIубси, гъамдиалли кьям-кIуцIуйзи, яра илдала шутри (жихI) берубси секIайзи гъамбиалли, яра берубси бяхIунсилизи гъамбиалли ил мер чараагарли верхIна шинничил бирцес гIягIниси саби, илдазирад цайна шин умути гIянжиличил дархаили. («ХIашия Шарх аль-Хатиб», 1 том 487 бяхI). Ахирличиб: рахли хя гъамбиалли къянкъубани яра дяхIунти гъезли, яра дерубти гъезли дяхIунти палтарличи, ил гъамбиубси мер (палтар, някъ) верхIна шинничил ицуси саби, илдазибад цайна шин гIянжиличил дархаили.
- Хъулирад дурахIерулхъули рузалли хьунуйс къадагъа барес муруйзиб ихтияр лебсив?
- Муруйзиб ихтияр агара хьунуйс къадагъа бирес асубируси хIянчи хъулиб бузахъни багьандан, арц дирули риаб илини яра мариаб, чIянкIли илала хIянчи диргалабулхъули хIебиалли:
1) мура гьалабси чебла таманбирес, мисаллис, рамсурли, хIялагарриубли, яра хъулир адамтачил рузули риалли, илди диргалабухъести лебниличибли, муруйс гIягIниси ва тиладибарибси барес хIерирули;
2) хьунуй, мисаллис хъулир ваяхI дирцули рузули риалли ва секIал исути адамти хъули башухIели, хъулибтас диргалабикIалли.
Амма хьунуй сунела хIянчила манзил илди секIал агардарес риалли, рузахъес ва хIянчилизибад сунес хайри кайсахъес муруй илис къадагъабарес асухIебирар.
Хьунул биштIатачи хIеррикIули риалли ва илала хIянчи илис диргала булхъалли, илини сунела хIянчи барахъес яра дурхIначи хIеруди барахъес чичи-биалра хъарбарес рирар.
- СекIал хъумхIертес, гьанбиркахъес багьандан се баралли гIяхIси?
- Адамли секIал хъумхIертни (память) беркала камли букнили гIяхIбирахъу. Илкьяйда дахъал дехIибала дирнилира, хаслира дугели (тагьажжудла, суннатла). Илкьяйдали сунечи хIерикIули Кьуръан бучIнили. СекIал гIяхIли балахъа салават бучIнили, чакарличил тIемла гав дашахъуси сид (ладан) пайдалабирнили, гьар бархIи гIянручI бацI уркIиличил 21 къимиз тIутIи дукнили, ахтури камли дашахъуси беркала, чумиздагуни дукили ва бунагьуни камли дирнили.