Суалти-жавабти
- Асубирусив туркбируси ваяхI асес?
- Ибн ХIаджар аль-Аскьалянили сунела «ФатхI аль-Бари» жузлизиб хIядис лебкули сай: «Идбагли ﷺ чIигIяла царка ва кьям бирцули, викIар: «Чис дигули ишди асес?» Ца мурул адам викIар: «Нуни исис ца диргьамлис». ИлхIели Идбаг ﷺ викIар: «Чили луга ца диргьамличир имцIали?» ИлхIели ца мурул адамли кIел диргьам дедиб ва Идбагли ﷺ ваяхI илис дициб.
Ибн ХIаджар аль-Гьайтамини сунела «ТухIфат аль-МухIтаж» жузлизиб лукIули сай: «Къадагъабарибси саби (хIярам) вачар бирес цархIиллис зарал биэсли. Мисаллис, адам викIули сай вачрукьязи: «Чарбарану мас, илис арц деда, нуни хIезибад дурхъали исисну». Илгъуна тяхIяр къадагъабарибси саби, эгер вачрукьяни ва илизибад секIал исанни багьаличила дугьбачил вягIдалабиубли биалли (вягIда бетхIеберхурли биалра), эгер вягIда бетерхурли биалли, гьатIира къадагъаласи саби.
Чедиб бурибсилизиб багьаличила тамай белгиси вягIда хIебиалли, яра ил туркбирниличил бирцули биалли, асубируси саби имцIаси багьа гьалабихьес, амма цархIиллис зарал хIебиэсли. Амма бирцусини чичил-биалра вягIда бигьес кьабулдеш багьахъалли, хIейгеси саби ил вягIда уббирхъули, бирцуси секIайс имцIаси багьа гьалабирхьес.
- ХIиличи къячикалли дазала дулъану?
- ХIиличи къячики хьалли дазала дулъути ахIен. Амма ил нажас саби ва илизирад умудеш барес гIягIниси саби.
Дазала дулъан гIергъити авал анцIбукьлизир:
а) гIявратлизирад (гьаларад я гIеларад) секIал дурадикалли;
б) адам дагьрилизивад ухъалли (кепли, къагъли, ускаи);
в) мяхIрам ахIенси цархIил жинсла адамла чархличи къячикалли (кIелра верхIел дусличиб имцIали биубли биалли);
г) хъат някъличил гIявратличи къячикалли.
- БалугълахIераибси рурсили чум дусличибад хIижаб бихес гIягIниси?
- Эгер балугълахIераибси рурсила кьаркьала бикьурси биалли, иличи ара-сагъси психикаличилси урхIла мурул адамтани пикри бяхIчииэсли, урхIла мурул адамтас илала кьаркьайчи хIербикIес къадагъабарибси саби (хIярам) дяхIличи ва бекI някъбачи ахIенси.
Бурес чебиркур, бегIтани рурси хIижаб бихIниличи бурсирарес гIягIниси саби ил верхIел дус риубхIели, (мумайизла тяхIярличир риалли). ЦархIилван буралли, кумек агарли рукес, ружес, хIяжатханализи рашес сунени сунела гIямалбирес рирули риалли, кьаркьала бикьурли биаб яра мабиаб декIардеш агарли.
Ишаб багьес чебиркур, верхIел дусличирад дехIибайчи бурсирирухIели, хIижабличира бурсирарес чебиркур. Гьарил рурсила дусмачи хIерхIеили, кьаркьала билкьуси жура бируси саби, илхIели рурси балугълахIераили риаллира, кIапIрирес хIяжатси саби, урхIла мурул адамтала иштяхI хIедулхъахъес багьандан.
- Асубирусив дурхъати мераначиб таматту жураличил хIяж дурабуркIухIели, бекIлибиубси гIумра барили гIергъи, хIяжлизи керхайчи чеимцIаси гIумра барес?
- Ибн ХIаджар аль-Гьайтамини сунела «ТухIфат аль-МухIтаж» жузлизиб лукIули сай: «Абзур дус гIумра (биштIаси хIяж) бируси манзил саби». «…Амма цацахIели анцIбукьуни дирути сари гIумрала тяхIяр-кьяйдализи керхес асухIебирути. Мисаллис, адамли хIяжлизи керхурхIели (ифрад тяхIярли) ил таманхIебаралли, ва тамай лерилра тяхIурти хIедаралли, илди тамандарниличибли Мина диркьа бархьбатес асубируси.
Таматту жураличил (бегI гьалаб гIумра, гIур хIяж бируси) дурабуркIалли, гIумра таманбиубли гIергъи ва хIяж барес нигет барайчи, асубируси саби чеимцIали сецад-дигара гIумраби дарес.
- БалугълахIебаибти дурхIнани чум дусличибад се-биалра исес ва вачарла вягIдурти дирес бирути?
- Има Хатиб аш-Ширбинили сунела «Мугъни аль-МухIтаж» жузлизиб лукIули сай: «Вачарла вягIда бирнила шартI саби дагьричевси виъни вачрукья яра се-биалра исуси адам. Илгъунасилизи халируси сай адам балугълаваибси ва сунес диннизиб ва мас-мулклизиб сели гIяхIдеш лебхусил балуси. Ил тяхIярли, балугълахIеибсила вягIда гьарли-марсилизи халбируси ахIен».
Имам Нававини сунела «Маджум шархI аль-Мугьаззаб» жузлизиб лукIули сай: «ШафигIитунала мазгьаб хIясибли, виштIасила вачарла вягIда халбируси ахIен, сунела кьайгимли ихтияр бедили виаллира».
Ас-Саври, Абу -ХIанифа ва Исхакь имамтани буриб: «ВиштIасила вачарла вягIда гьарли-марсилизи халбиру сунела кьайгимли ихтияр бедили биалли». Илкьяйдали Абу ХIанифачибад балахъули саби, илгъуна вягIда асубирниличила кьайгимла ихтияр агарлира, амма ил тамайси вягIдализи халбируси саби, чIянкIли илини марбарили гIергъицун.
Имам ибн Мунзирли буриб: «ГIяхIмад ва ИсхIакь имамтани асубирахъули саби кьайгимла ихтияр агарли виштIасини вачар бирни кам-гьамси секIайзиб».
- Асубирусив исламла диннизиб вачар бирес, Интернет сетаназиб бирцуси се-биалра ургакьянчила кумекличил исули биалли, бирцусини ва исусини чехIебаибси, исусини арц дархьили гIергъи, ил гьалабирхьусини сунела хайри убкасили вягIда таманбируси?
- Иш суайзиб кIел секIал гIячихъдарес гIягIнибиркур:
1) Асубирусив мас бирцес исусини я бирцусини чехIебиуси?
2) Гьарли-марсилизи халбирусив ва асубирусив масла вегIличил барибси вягIда?
Исусини ва бирцусини чехIебаиси маслис бируси вачар кадизахъурти далилти хIясибли, гьарли-марсилизи халбируси ахIен. КIиибил пикрира леб Ибн ХIажар аль-Гьайтамини сунела «ТухIфат аль-МухIтаж» жузлизиб белкIунси: «ВягIда халбируси саби бирцусини ва исусини мас ва илис дедлугути арц чехIедаили диалра, иличила гьала хили вягIдаладиубли биалли». Ил пикри саби цархIилти хIябалра мазгьабла гIялимталара.
Илгъуна вягIда барили гIергъи бирцусила арц сайсухIели ва исусила мас сайсухIели вягIда буэс ихтияр лебси саби.
Чедиб бурибсилизибад багьес чебиркур, шафигIитунала мазгьаб хIясибли, мас бирцусини ва исусини я мас, я арц чехIедаили диалли, вачарла вягIда гьарли-марсилизи халбируси ахIен.
Илгъуна вягIда халбируси саби, эгер арц секьяйда бурхьусил, ва мас сегъуна сабил сипатбарили иличила вягIда барили биалли.