бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Асмаъ бинт ГIумайс

Асмаъ бинт ГIумайс

Асмаъ бинт ГIумайс

Исламла тарихла заклизир рурхIути урми. АсхIябти – хьунул адамти

 

Асмани ислам кабилзнила бехIбихьудлизиб ил кьабулбариб ва сагаси динничи шурбухъунтала цаибтазирадсили ретаур. Илини Идбаглис ﷺ мардешла хъя барибсири. Ил сунела мурул ЖягIфар ибн Абу ТIалибличил, Идбагла ﷺ адавзичил рарх Эфиопиялизи гечриубсири.

 

ИтхIели илди гIелабадбикибти кьурайшитуначибад бебшибтири. Беркеси агарли, дахъал къиянти чедаиб. Хурег чинабад-биалра дигIяй сабри бихуси, гушдешли кIапIри булан дукутири. Илдани чумал дус блокадализибхIели дархли гIязабти чекасиб. ЦархIилти асхIябти кьяйда кьурайшитунани Асмаъ ва илала мурул инжитбирутири, Идбагли ﷺ илдас Эфиопиялизи гечбиахъес ихтияр бедайчи. Илаб илдала хIябал урши акIуб: ГIябдуллагь, ГIавн ва МяхIяммад. Сунела муруйс ва дурхIнас къуллукъбирули, ВатIайчирад гьарахъли хьалли, илини сабурбирули, Аллагьлис ﷺ разидеш балахъулри.

Кьурайшитунас гIяхIхIебизур бусурмантани Эфиопиялизиб къакъбяхъ ва анкъи-къуш даргни ва пачачи чула адамти бархьиб. Илдани Эфиопияла вегIбекIлизи буриб: «Ишаб нушала улкализибад гечбиубти уршби леб, илди абдулти саби, сенкIун чула бегIтала дин батурли, я нушала, я хIела дин марбирули ахIен». Бархьибти Эфиопияла пачала юлдашуни сабри, илдани Маккала хIурматла адамтачирад дурхъати савгъатуни хили бакIилри. Илди-ургаб лебри ГIамр бин ГIас ва ГIябдуллагь бин Абу РабигIат. Амма Эфиопияла пачани буриб гьаланачи Идбагла ﷺ асхIябтачи лехIяхъес дигниличила. Илди сунечи жибарили хьарбаиб: «Се дин саби хIушани бузахъуси хIушала дудешунала дин батурли ва нушала дин кьабулхIебарили?» ЖягIфар бин Абу ТIалибли буриб: «Ва пача, нуша къанчанас дулгули, дебкIибти мицIираг дукули, вайти ва цIахти баркьудлуми дурадуркIули, тухумтачилти бархбасуни къябиули, унрубала хIурматхIебирули, багьудиагардешлизир хIердирутири. Нуша цIакьла дегIти диубли, цIакьагартачи уркIецIи хIебирусири, илдачи жаниварти кьяйдали чедулхъутири. Илкьяйдали даимбиубсири, Аллагьли ﷺ Идбаг ﷺ вархьайчи, Аллагь ﷺ ца виъниличи, Илисцун улгес гIягIнили биъниличи бурсидарахъес, нушала хала бегIти булгули калунти къанчани агардарили. Идбагли ﷺ нуша бархьдеш бурахъес, тухумтачилти бархбасуни чIумадирахъес, вайдеш ва лайикьагардеш батурли, гIяхIсицун бирахъес бурсидарира. Нушани илала гьуни буцира, ва Аллагьли ﷺ иличи дархьибтачи дирхаурра. Ил сабабли нушачи зулму бирули гужли бархьси диннизирад гIелумдизахъес дигули къанчанас дулгахъес багьандан. Гуж-зулму таманхIедирухIели ва нушаб дебали къияндикибхIели, хIушачи гечдиубра, цархIилтазирад декIардарили, хIушани зулму хIебирниличи ва нуша гIердурцниличи дирхули». Пачани хьарбаиб: «ХIушала се-биалра лебу Аллагьли ﷺ бархьибси? Се-биалра белчIеная Кьуръайзибад». ЖягIфарли «Марьям» сурала цаибти аятуни делчIунхIели, ЧевяхIсила дугьби дакьили, пачала ва кашишунала нургъби дакIудиуб. Ил викIар: «Марлира илра ГIисани хибтира ца мерличирад сари. Дукьеная. Аллагьличил ﷺ хъябирулра, нуни илди убхIебедлугас ва чилилра вайси барес пикрилра хIебиру».

Асмаъ ва илала мурул ила гечбиубли 7 дус дикили гIергъи, Мадинализи гечбиуб. Ил цугбикиб Хайбарлизиб сархибси чедибдешличил. Илди чебаили, разивиубси Идбаг ﷺ викIар: «Селичи имцIали разивиирал хIебалулра: чедибдешличи яра ЖягIфар чарухъниличи». Мадинализи гьижра барибти илдази бикIутири, нуша хIушачир гьаладикира или. Идбагли ﷺ биалли, Эфиопиялизибад гечбиубти кIина гечбиубтази халбариб.

Мадинализиб Асмаъ Идбагла ﷺ хьунрачи ва илала рурси Фатимачи рашусири. ЖягIфарли Идбагличил ﷺ барх манзил буркIусири, Иличил варх гъазаватличи вашусири, исламла динна байрахъ ахъбурцули. Илкьяйда сабри Муъта дергъла манзилра. Бусурманти римлантачил бургъес хIядурбиублири. Идбагли ﷺ Зайд ибн ХIарислизи гIяскуртас бекIдеш дарахъес хъарбариб. Ил шагьидла бебкIали вебкIалли, бекIдеш ЖягIфарличи хъардариб, илра алхалли, ибн Равахличи.

Идбагличи ﷺ хабар баиб ЖягIпар вебкIниличила, ва ил дебали пашманиуб. ГIяскар Мадинализи чарбухъайчи Аллагьли ﷺ Идбаглизи ﷺ багьахъур дергъла ахирличила. ХIябалра гIяскарлис бекIдеш диранти шагьидла бебкIаличил алхун, ва Идбагли ﷺ илдас балга-дугIя дариб. Ил Асмачи ваили илизи муруйчила багьахъур, дурхIни жибарили хъябруцбикиб. АсхIябтази илди гIеббуцахъес хъарбариб. ХIябал бархIила гIергъи ил Асмачи гьаввакIиб. Ятим дурхIни гьанбушили, ил рисирииб. Идбаг ﷺ илизи викIар: «ЖягIяйчирад марайдешла палтар мадихид. ДурхIначила децIмарикIуд, иш дунъяличивра итилличивра ну илдала къакъбяхъ сайра», ва балга бариб. Асмани «Нуша Аллагьли ﷺ акIахъубтира ва Иличи чардулхъутира» ибти дугьби гьандикили, сабурбариб.

Замана арбякьун, ва иличи Абу-Бакр сукни вякьун, илди хъайчикабииб. ГIур илдани хIяж дураберкIиб. Ил Идбагла ﷺ бегIла гIергъиси хIяж сабри. Асма виштIасилис раилри ва Маккализи аркьурхIели илдала урши акIуб. Иличи хIерхIеили илини жIяж дураберкIиб. Асмаъ Абу-Бакр вебкIайчи иличил рарх калун. Васият хIясибли илини ил вирциб ва Идбагла ﷺ мякьла хIяриихьиб. Замана дикили гIергъи, ил Идбагла ﷺ узикьар ГIялис шери рякьун. Илизибад акIуб ЯхIья ва ГIавн.

Асмани Идбагла ﷺ 60-лицад хIядис даахъиб, иличирад асхIябтани ва табигIинтани.

Ил ребкIиб гьижрала гIергъи 60-ибил дуслизир, Аллагьла ﷺ гьунчир ва гIяхIти баркьудлумазир гIямру деркIили. УркIецIибараб ЧевяхIсини духуси, сабурчерси ва Аллагьлизирад ﷺ урухкIуси Асмачи. Амин.

 

БяхI хIядурбарибси Наида Гъуруева

 

 

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Бархьдеш

ГIярабиялизиб кIел гечликьяна сафарличи дурабухъири. Илди башули бамсурхIели, тIашбизурли бамсриахъес кьасбариб. Илдазивад цала шел бехIцIари лерри, кIиибилла биалли хIябал. Илди букес или кабиибхIели, ца шалгIевулхъуси гьункья къаршиикиб. Илдани илра живариб чучил варх кьацIли укахъес. Илдани...


ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси

ГIергъиси манзил декIарбиркниличил дархдасунти дахъал суалти хьардиули сари. Илди баяндарес багьандан иш белкI гьалабирхьулра. ДекIарвикни – хьунуйчилти бархбасуни къябаъни саби дугьбачил, белкIличил ва мез хIедалусилис лишантачил. Ислам динни хъайчикабиъни цахIнаб хIербирнила вягIда кьяйдали...


Кьурбан-байрам

ГIид аль-АдхIа—бусурмантала бекIлибиубси байрам саби. Ил Зуль-ХIижжа базла 10-ибил бархIи, ГIярафала бархIилис гIергъиси бархIи бехIбирхьуси саби. ГIид аль-АдхIалис гIергъити хIябал бархIи (11, 12, 13) «ташрикьла» бурхIни сари.   ГIид аль-АдхIала бархIилис гьалабси бархIи...


«Муриси къяналичиб кьутIкьуси бархьдеш гьалаб саби»

Гьалабван набзи бурибси къяна сабни аргъира.   АнцIбукьуни гIямрулизир сегъунти-дигара дирар. ЦацахIели къяна буресра чебиркути манзилти дирули дирар. Диннизибра бикIули бирар гIяхIдешлис къяна буралли, бунагь лебси ахIен или. Нуни аргъира къунба бугьути адамти имцIали биъни. Чули барибси...


Имам Абу ХIамид аль – Гъазали

ЛукIути адамтала адабуни - Жагали лукIес - Кьалам гIяхIил пайдалабирес - Халаси пикри бяхIчииэс бархьли лукIнила правилобачи - Математикала хIисаб далес - Дархьти жавабти бекIдирес балес - Жагати палтар челгьес - Миск пайдалабирес - Тарих балес - ГIякIа (налогуни) дедлугниличила ва илди...