Машгьурти динна гIялимти
Машгьурти динна гIялимти
Алп Арслан
МухIаммад бин Чагрибек Давуд бин МикагIил бин Сельджук, гъабзадешчевси виъни багьандан Алп Арслан «урехиагарси арслан» у бихьибси, Сельджукунала пачалихълис хьулчи кабихьибси Тогрулбекла узила урши сайри. Илкьяйдали ил Сельджукла уршила уршира сайри, сунесра ургарти даршдусмазиб бегIлара цIакьси пачалихъла у бихьибси.
Сельджукунала пачалихъ
Ил пачалихъ исламла дунъяла карталичиб дакIубиубси саби гьижрала шуибил даршдусла цаибил байхъайзиб. Ил пачалихълис у бедибси саби Алп Арсланна хала дудешла дудеш Сельджукли, сайра огузунала кьамла бекIли вируси. Сельджук ца тюркунала вегIбекIла гIяскуртала халалгъуна вирусири. Сельджукла халаси хIурмат-кьимат лебни багьандан, вегIбекI илала асарлизивад урухкIули, ил кавшес кьасбариб. Иличила багьурли, Сельджук сунела адамтачил бусурмантала ванзурбачи гечиубли ислам дин кьабулбариб. Илини исламла динна душмантачи къаршили дахъал архIяби дурадеркIили, илдазиб чедибдеш сархибсири. Ил вебкIили гIергъи, уршбани илала гьуни даимбариб. Бусурмантала ванзурби далтахъули, исламла динна душмантачи къаршили дурабулхъули ва Азиялизиб исламла дин тIинтIбирули.
Жявли иларти мер-мусаличиб илдала асар цIакьбиуб. ИлхIели Газневидла пачалихъла вегI-бекIли илди агарбарес кьасличил сунела гIяскурти дархьиб. Сельджукунала ва газневидунала ургар дахъал дявти кадикиб. Ил сабабли гьижрала 429 ибил дуслизиб сельджукнани декIарси пачалихъ акIахъуб, вегIбекI биалли, Сельджукла уршила урши Тогрулбек ветаур.
Тогрулбек сунела хIянчи ункъли балуси ургъан ва вегIбекI сайри. Камси заманала бухIнаб илини Хорасанна ва Иракьла ванзурби сунела арилиу дуциб ва цIакьси пачалихъ акIахъуб. Аббасидунала Халифат итхIели хIярхIсири, халифла ца хасси хIурматла у ахIенси цархIил гьарли-марси цIакь аги исламла дунъяличиб. ЦIакь лебсири буидунала кьамлизибти шиитунала, чулира даршал дусличибра имцIали Халифатла ванзурби дузахъути. Тогрулбек биалли суннит сайри, ва илини бархьси динна гьуни буцибтала халиф увяхIвирни кьабулбирули ахIенри. Илини буидунала кьамла асар агарбарес кьасбарили, илдази дявтачила багьахъур. Илис илди агарбарес имканбакIиб гьижрала 447 ибил дуслизиб ва ил Багъдадлизи вакIиб. Халиф илис дебали халаси хIурматличил гьуниваиб. Тогрулбеклис халифли машрикьлара магъриблара вегIбекI ибси у бедили, сунела рурси шери редиб. Лерилра мижитуназиб вягIзабала замана султIан Тогрулбеклис балга-дугIя дарахъес хъарбарибсири.
Алп Арсланни бекIдеш дирни
Гьижрала 455 ибил дуслизив Тогрулбек вебкIиб ва илала мер буциб илала узила урши Алп Арсланни. Алп Арсланна дудеш Давуд Чагрибекли Хорасаннис бекIдеш дирутири. Ил вебкIили гIергъи, илди мер-мусалис Алп Арсланни бекIдеш диран виуб.
Алп Арслан дебали цIакьсири ва урехиагарсири. Ил илкьяйдали адабдешличилсири ва динна кьяйдурти дузахъутири. Илис дунъяла лигIматуни илцадр-декIар дигуси ахIенри. Ил гIяхIси, халадеш агарси, уркIигьаргси адам сайри. Сунела арилиубти адамтачи дебали сахаватли вирусири: мискинтас ва къияндешлизи бикибтас арцличил кумекбирусири. Иличил барх сунела пачалихъла къуллукъчибачира дебали тIалабкарсири. Арсланнис сунела пачалихълизиб хIербирути гIядатла адамтачил илдазивад чи-виалра бархьдеш агарли виъни багьалри, кьяркьси танбихI бирусири.
Алп Арсланна дудеш Давуд Чигрибеклис сунела замана къуллукъбирули левсири пасихIси ва адабчевси насихIятчи сунесра Низам аль-Мульк бикIуси. Илини Алп Арсланна, илкьяйдали сельджукунала пачалихъла ва лебил исламла дунъяла гIямруличи гIяхIлашал халаси асар барибсири. Давуд Чагрибекли сунела уршилис васият барибсири лерил масъултазив иличил пикри цалабирхъяхъес ва иличи лехIирхъахъес. «Илини хIед дудешла мер бурцу, илини бурибси пикри агарли мабалтад», – бурибсири илини.
Алп Арсланни душешла амру бихIули, ил пасихIси ва духуси адамлизи насихIятуни гIердурахъусири. ВегIбекIла тах буцибхIели, Арсланни Тогрулбекла вазир агарварибсири, суненира агьлю Суннала гIялимтас дахъал гIязабти хибси. Илала мерличи вазирли катурсири Низам аль-Мульк. Иличи далли пачалихъла духIнарти къуллукъуни хъардарили, сунени жагьси пачалихъла бухIнабти ва дурабти душмантачи къаршили ургъусири.
Алп Арслан пачалихъла бекI ветаурхIели, цацабехIти мер-мусала вегIбекIуни, илала гъамти тухумтира бархли иличи къаршили пунтбиубтири. Арсланна аги-кьяйда дебали къияннири, сенкIун илдани халаси гIяскар бучилри. Низам аль-Мулькли жагьси султIан паргъатвариб: «Нуни хIед цIакьси гIяскар хIядурбарира, илдани сегъуна-дигара душман вячIес ва чедибдеш сархес бирар». «Чихъали саби илди?», – хьарбаиб султIанни. «Илди саби гIялимти, суфийти ва адабчебти гIябидуни, сабира хIу багьандан булгути, илдала балгни сабабли хIуни чедибдеш сархидра». Марлира, бахъхIи агарли Алп Арсланнис имканбакIибсири пунт тIашаэс ва чедибдеш сархес.
Фатимидуначи къаршиси дяви
Тогрулбеклис буидунала кьам агарбарибхIейчибад, Халифатлис бегIлара урехиласи фатимидунала пачалихъ сабри. Суненира саби халифат сабниличила багьахъурси ва исламла дунъяличиб халаси асар лебси. Илдала арилизир северная Африкала ва Сирияла дахъал мер-муса лертири. 462 ибил дуслизиб султIай фатимидунас мутIигIси Сириялизи дявила архIя дураберкIиб. Илис имканбакIиб Сирияла северла шайчирти шагьурти мутIигIдарес, илди ургаб Алеппора. ГIурхIели илини Сирияла югра Иерусалимра акьудатес кьасбариб.
Византиялантачи къаршиси дяви
Дурабти душмантачила буралли, Алп Арсланнис Византияла пачалихъличилра дявлизи керхес чебуркъубсири. 8 даршдус, Аллагьла Расулла ﷺ манзилличибад бехIбихьили, ил исламла дунъяла бегIлара цIакьси къаршикарли кавлусири. Илди даршдусмазиб дахъал дявти детерхур. Гьижрала 857 ибил дуслизиб ГIусмантала Халифатла султIан МухIаммад аль-ФатихIли Византияла пачалихъла тах шагьар Константинополь мутIигIбарибсири. Ил цIакьси пачалихъличи къаршиси бекIлибиубси дергъ дураберкIес Алп Арсланнисра кьадарбиуб.
(хьарахъуд бирар)