ТАРИХ

Идбагличила ﷺ хабурти
Цагьачам, МухIяммад Идбаг ﷺ сунела асхIябтачил мижитла кайили левли, илис ца авлахъла адамли тIутIи хиб. Ил кьямлизи кайхьили тIутIира сайра Идбагла ﷺ мякьла кайиб.
Идбагли ﷺ сунени бедибси секIал букнилис, илала разидешла дазу аги. Идбаглира ﷺ тIутIила кьякь берки, вакIибси авлахъла адамла дяхIла хIеризурли, гъинчIвирхъулри, ит адамра Идбагла ﷺ пишвяхъни чебиули, разивиубдешли чина виркусил балули ахIенри. Илкьяйдали Идбагли ﷺ гьар кьякь беркунхIели, илала дяхIла хIеризурли, пишвирхъулри. Илдачи хIербикIули тамашабиубли асхIябтира лебри. Идбагли ﷺ лерил тIутIи дерки, бацIси кьям илис чарбариб. Ил адамла разидешла дазурби аги, сайра гьаваличивван вашули, арякьун. Тамашабиубти асхIябтани Идбаглизи ﷺ хьарбаиб: «Я Аллагьла Расул ﷺ , гьалаб се халра хIуни нушачил буртIули вирадигу, гьанна биалли сен илгъуна секIал барири?».
Идбаг ﷺ викIар: «Ит адамли хибти тIутIи кьутIкьути сарри, нура урухвиубра, рахли хIушани илди кьутIкьути тIутIи дерки, хIушала дяхI дарсдиубли, илала уркIи бячесгу или, нуни лерил деркунра». Гьачам Идбаг ﷺ хIяжлизиври. КягIба-алав тIаваф барили гIергъи, халкьли милиги ахъес, шин касес башулири. Шин кайсуси мерра чумиздагунала галгала удиб сабри. Галгличирад шиннизи чумиздагуни кадиркулири, ва иларадли адамтани чула някъбачил илдира касили, шинра дужулри. Идбагли ﷺ илди шин чедаибхIели, асхIябтази набра хая итарадли шин или тиладибариб. Идбагла ﷺ дудешла узи ГIяббас викIар: «Я Аллагьла Расул ﷺ , нушани хIед декIарси мерларад шин лерхехIегу, умуси мерларад, бухIна секIал кахIебикесигъуна кIапIси тIялхIяналар».
Идбаг ﷺ викIар: «Махидая, наб иш лебил бусурмантани кайсуси мерличирад дихая, наб дигулра бусурмантала някъбала баракат касес». Идбагла ﷺ гIямрулизир ишдигъунти хабурти камти ахIен, дебали дахъал лерти сари. Илданира чебиахъули саби нушала МухIяммад Идбаг ﷺ сегъуналра уктемдеш агарли, бусурмантачил цавиубли, Аллагьла ﷻ гьалаб сунела нафс убяхIбарили вирусирил. Сайра, лебил биубталара, бируталара пача виалра, сай багьандан лерил лерти дунъяла мицIирти жан акIахъубти диалра. ХIебиалли, нуша цаличил ца секьяйдали диэс хIяжатбиркурал пикридухъеная, хIурматла бусурман узби.
Нешла разидеш сархес багьандан
«БегIтала разидеш – ЧевяхIси Аллагьла ﷻ разидеш саби, бегIтала гьимидухъни – Аллагьла ﷻ гьимидухъни саби» – хIядис
Имам Абу ХIянифала замана ца вягIзачи леври. Илини жагаси вягIза бирусири. Илала вягIзабачи имцIати адамти гIяшикьли бирутири. Амма Имам Абу ХIянифа хIелуси я гIялим, я вягIзачи хIейри. Имам Абу ХIянифани дарс кахIебирхьуси илдазивад хIейри. Лебил иличи башутири, илала гIилмула халадешра, мурхьдешра хIебалусира хIейри. ГIямру деркIибти, бахъалгъунти адамтанира адамла гIилму вягIзализибад кайсули бирар, вягIза жагасила, гIилмура халаси лебси саби или гьанбиркули биэс. Илдигъунтазирадли сарри имамла нешра. Жагаси вягIзаличи гIяшикьриубли, сунела хьарбиуси суал илизи хьарбаэс хьулрухъун. Уршилизи нешли тиладибариб, ил суалла хIекьлизив ит баягъи вягIзачи сейкIарал хьарбаа или.
Имамли нешлизи ил вягIзачи сунечив учIниличила селра хIеили, нешла ибси барили, ил суал вягIзачичи вякьи хьарбаиб. Сай Имам Абу ХIянифа сунечи вакIнилис тамашавиубли, вягIзачи чина виркусил хIебалулри. Сунези секIал хьарбаэс вакIни кьалли чина хабарри илис. Имам иличи ацIибхIели, нешли хьарбаахъес хъарбарибси суал хьарбаиб. Ит адам уркIухъи викIар: «Я имам, хIуни набзи хьарбиулрив ил секIал, нура хIечив учIуси виасли?» Имам викIар: «Марлира, ну дила нешла хъарбаркь бирули вакIибсира, дила нешлисра хIела жаваб багьес дигули сари». Имамла кумекличил вягIзачини суаллис жаваб бедиб. Имам Абу ХIянифа хъули чарухъи, нешлизи сунела суаллис вягIзачини бедибси жаваб буриб. Илкьяйдали ислам динна дунъяличив машгьурси имам Абу ХIянифа нешла разидешлигIив умцIули вирусири.

БецIли маза дуки дукиб
Цагьачам Муса Идбаг мазачил дуки дураухъун. БуцIани алавбуцибси къадала ваибхIели, ил тIашизес пикривикIулри. Маза иларад ардукес вамсурли, цIакьра аги, амма илар датесра буцIазибад урехи лебри. ИлхIели Муса Идбагли закидяхI хIулби ахъдуцили, викIар: «ХIела гIилмулизи лерил секIал кадерхур, ХIед дигусира бетаур, ХIуни кьадарбарибси ахIенсира бетхIерар».
Илди гъайра дурили, Муса гьанкI ахъес кайхьун ва бусягIятал ускаун. ГьанкI ахъили айзурхIели, Мусани u чебаиб, сунела маза гIяйдикIахъули бецI лебри. Идбаг ил секIайчи тамашавиуб, илхIели Аллагьли ﷻ илизи багьахъур: «Я Муса, хIу Набчил Наб дигуливан уэн, хIедра хIед дигуси бирар».

МУХIЯММАД МЯХIЯММАДОВ