Машгьурти динна гIялимти
Машгьурти динна гIялимти

Имам аль-Байгьакьи (384-458)
Абубакр ГIяхIмад ибну аль-ХIусейн ибну ГIяли ибну ГIябдуллагь ибну Муса аль-Хусравжирди аль-Хурасани, аль-Байгьакьи кьяйда валуси, акIубсири гьижрала 384 ибил дусла шягIбан базлизив, аль-Байгьакь мерла Хусравжирди шилизив. Аль-Байгьакь Нисабур (Нишапур) шагьарличибад гьарахъли ахIи мерлабиубсири, гьаннала Ираннизиб.
ВиштIахIейчивад аль-Байгьакьи гIилмулизи ахъибсири ва сай акIубси Хусравжирдилизив багьудлуми касибсири. ГIулухъа ветаурхIели ил Байгьакьлизи гечиуб ва илабти гIялимтачив учIесвииб. ГIур биалли Нисабурлизи вякьун, ит манзил ил гIялимтала ватIайзи халбирусири.
Бурусири, машгьурси гIялим ХатIиб аль-Багъдади багьудлуми касес аркьухIели, сунела мугIяллимлизи хьарбаибсири Египетлизи аркьусил ярар Нисабурлизи. МугIяллимли илизи иб: «Египетлизи укьядли ца багьандан аркьяд, ва ил варгхIергадли хIела архIя заясили бетарар. Нисабурлизи укьядли, илаб бахъал гIялимти леб. Ца варгес хIейадли, цархIилти бургид».
15 дус виубхIели аль-Байгьакьи Нисабурлизив халаси гIялим аль-ХIакимличив учIес вехIихьиб. Аль-ХIаким итхIели 80 дусличи айкибсири, илала у лебил исламла дунъяличиб машгьурсири. Гьар шайчибад иличи багьудлуми касес башутири. БегIлара бажардичебти ва пагьмучебтицун сабри илала бучIанти бетарути. Сунела жагьти дусмачи хIерхIеили, аль-Байгьакьи илала бегIлара гIяхIти бучIантазивад цали ветаур. Шел дусла духIнар илини илцадра дахъал багьудлуми касиб, цархIилтани лерилра чула гIямрулизир кахIесибти. ГIергъити дусмазив сунела жузазир аль-Байгьакьини аль-ХIякимличирад дахъал хIядисуни гьандуршутири.
ГIур аль-Байгьакьини багьудлумагIив къяйцIли дахъал исламла дунъяла шагьурти чедидяхъиб. Ил Персияла ва Иракьла дахъал шагьтуртази ваиб. Халифатла тах шагьар Багъдадла гIялимтачив учIули калун. Маккализи ва Мадинализи ваиб. 30 –ли дусцадхIи аль-Байгьакьини сапарлизир деркIиб, ита-иша вашули, исламла дунъяла машгьурти гIялимтазирад багьудлуми кайсули. ГIур ил Байгьакьлизи чарухъун ва бучIанти гIилмуличи руркъес ва жузи лукIес вехIихьиб.
Аль-Байгьакьила мугIяллимти
Илала мугIяллимти жура-журала гIилмула шалуби дяркъурти, бурибти динна гIялимти сабри: дахъал хIядисуни дяркъурси аль-ХIаким, ит манзилла урибси факьигь аль-Маррузий, динна багьудила халаси гIялим Ибну Фуракь, суфийтала шайхуни Абу МухIаммад ГIябдуллагь ибну Юсуф аль-Асбагьани ва Абу ГIябдурряхIман ас-Сулами, илдазибад илини гIилмула дурарад рухIласи бяркъра касиб. Байгьакьи бахъал мугIяллимтачив учIули калунсири. Илди мугIяллимтачила къантIти баянти:
Аль-ХIаким (321-405)
Ит манзил хIядисуни руркънила шайчив иличил цугси чилра аги. Илини багьудлуми касибти мугIяллимти азирличи абиркутири, илцадра илала гIилмуличи гъира халасири. Тажуддин ас-Субкини лукIусири: «Иличи илцадра бахъал адамти башутири илала гьар шайчирти багьудлуми лерни багьандан. Динна гIялимтала цауркIси пикри хIясибли, ил бегIлара балути имамтазивад сайри.
Аль-Байгьакьи ХIакимличив учIес вехIихьиб 15 дус виубхIели, ва ил вебкIайчи белчIуди даимбариб.
Абу ГIябдуряхIман ас-Сулами (325-412)
Ил хIядисунала шайчивси гIялим ва суфийтала шайх сайри. ХIаким иличила викIусири: «Эгер Абу ГIябдуряхIман Аллагьлис ﷻ дигуси вали хIейалли, гьатIи ванзаличив илгъуна цархIил агара». Илини жузала азирцад том делкIунтири. Илдазирад нушачи даибти камти сари. БегIлара дурибтазирад сари Кьуръайчила баянти ва суфийтала гIямруличила жуз.
Абу МухIаммад ГIябдуллагь ибну Юсуф аль-Асбагьани (315-409)
Ил машгьурси хIядисунала шайчивси гIялим ва суфийтала шайх сайри. Аль-Байгьакьила биография белкIунси доктор Наджм ГIябдуряхIман Хальф сунела «аль-Имаму аль-Байгьакьи» жузлизив викIар: Байгьакьи иличил Нисабурлизив къаршиикибсири, ил мугIяллимлизирад дахъал хIядисуни ва гIилму дяркъурсири».
Абу ат-ТIаййиб ас-Сулюки (веб. 404 д.)
Илис исламла берхIи бикIутири, илала гIилму ва баркьудлуми багьандан. Илини шаригIятла халаси гIялимли вируси сунела дудешлизирад бяркъра багьудира касибтири. Аль-ХIаким иличила викIусири: «Нисабурла муфтий ва Нисабурла муфтийла урши. Лебилра нуни балути гIялимтазивад, ил бегIлара лукIутазивад сайри…»
Аль-Байгьакьила белкIани
Аз-Загьабини лукIули сай: «Аль-Байгьакьила жузала халаси кьадри-кьимат лебси саби. Илини илди чедетаахъили лукIутири. ИмцIали пикри бяхIчиаэс вирар «ас-Сунан аль-кьубра» жузличи. Имам аль-Джувайни иличила викIар: «ШафигIитунала цалра гIялим левси ахIен имам ШафигIлис баркалла хIейкIеси. Сай аш-ШафигI биалли, илала чеблалиув сай илала мазгьаб гIеббурцути белкIани багьандан». Илди халаси гIялим-факьигьла дугьбани чебиахъули саби аль-Байгьакьини бусурмантала ихтиюртира гIяхIил дяркъниличила.
Аз-Загьабини имам аль-Джувайни гIеввуцили лукIули сай: «Абуль-МагIали вархьли сай. Эгер аль-Байгьакьилис сунела мазгьаб акIахъес дигиаалри, сунени ижтигьадра бирули, илала ил пикри бетурхи, сунела багьудлуми даарицад лерни багьандан».
Аль-Байгьакьини дахъал жузи делкIун: хIядисуначила, ихтиюртала хIекьлизирти гIилмуртачила, Аллагьла Расулла ﷺ гIямруличила, Аллагьличи ﷻ вирхниличила. Нушачи илала 50 –цад жуз даиб, илдазирад сари:
1. «Ас-Сунан аль-кьубра»
Ил Аль-Байгьакьила хIядису-начила бегIлара машгьурси жуз саби. Ил бегIлара пайдалати ва машгьурти хIядисунала сборникунала вецIлихълизи каберхахъес вирар. Исламла гIялимтани илис ахъси кьимат кабатур. Бурули саби, аль-Байгьакьи мицIирли левалли машгьурси гIялим, имам аль-Харамайнила дудеш Абу-МухIяммад аль-Джувайнини халаси багьа бедили ил жуз асибсири или. Бахъал халати гIялимтани бурусири, хIядисунала иличил цугси жуз агниличила.
2. «Аль-МагIрифату фи сунани ва аль-асар»
Ил жузличила Тажуддин ас-Субки викIусири: «Ил жуз гьарил шафигIитунала мазгьабла гIялимлис чараагарси саби…» Байгьакьини ил жуз лукIухIели, ца гIялимлис муэрлизив аш-ШафигIи чеибсири, суненира ил някълизи буцили викIуси: «ИшбархIи нуни верхIел бутIа черделкIунра ишизирад».
ЦархIилли имам аш-ШафигIи мижитлизив чеибсири викIули: «ИшбархIи нуни багьурра хIядис факьигь ГIяхIмад аль-Байгьакьила жузлизиб гьанбушибси». Илдачи мешути муэрти цархIилти гIялимтасра чедаибтири. ЦагьатIи гIялимли муэрлизиб чебаибсири закличи ахъбуцибси кьани. Ил шалабикIулри. Ил се саби или хьарбаибхIели, илизи жаваб чарбатурсири ГIяхIмад аль-Байгьакьила жузи сари или.
Имам аз-Загьаби викIусири: «Илди муэрти дирхалачерти сари. ХIафиз аль-Байгьакьила жузи халаси кьадри-кьиматличилти бусурмантала умматла давла саби. Илгъуна даражаличи абикили, илкьяйда аргъесли жузи бахъли хIелукIа. Гьарил гIялимлис чараагарли илала жузачил тянишбиэс чебиркур, хаслира «Ас-Сунан ал-кубра» бикIуси».
3. «Аз-Зугьду аль-кабир»
Ил жуз дунъя батурли Аллагьлизивад ﷻ урухкIниличила саби. Илизир Аллагьла Расулла ﷺ, асхIябтала, шаригIятла гIялимтала ва шайхунала пикруми делкIи сари гIябиддешличила. Дебали пайдаласи жуз саби, хаслира нушала манзил, бахъал адамти дунъяла иштяхIунани биргIябургухIели.
4. «Манакьиб аш-ШафигIи»
Жуз имам аш-ШафигIла гIямруличила саби. Илала даражаличила, гIилмуличила, багьудлумачила ва адабдешличила. Ил жузлизиб аш-ШафигIла гIямруличила бегIлара чебетаибси ва таманси белкI леб. ЦацабехIтани аш-ШафигIла дурутазирад дайхъу-хъяшти баянти гьаладирхьули саби бусурманти чеббалкIахъес багьандан.
Илдани дурутачила бурули аль-Байгьакьи викIар: «Илдани чула лерилра масъулти бусурмантачи хъардарили саби, илдачила пикрихIебикIули ва чучи хъарти хIедирули, багьудлуми кахIейсули ва гIягIниси тяхIярли гIибадат хIебирули…»
Имам аш-ШафигIи суфийтачил юлдашли вирусири. Илкьяйда вирусири аль-Байгьакьира, илала мугIяллимтазибад суфийтира лебтиригу. ИлдикIун агьлю ас-Суннала имамтири чус гIелабад бусурманти башути.
Бусурмайс, хаслира шафигIитла мазгьаб бузахъуси, ил жуз белчIес гIягIнибиркур.
Аль-Байгьакьи 70 дусличив имцIали хIериуб ва иш дунъя бархьбатур 458 ибил дуслизив, жумадуль-ула базла 10 – ибил бархIи. Ил хIяриихьибси сай аль-Байгьакьлизив.
ЧевяхIси Аллагьли ﷻ уркIецIибараб аль-Байгьакьичи ва илала багьудлумани нушала уркIби шаладараб. Амин!