бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ГIяли ибн Абу ТIалибла мижит

ГIяли ибн Абу ТIалибла мижит

Нушани гьалабра нушала белкIаназиб жIявхIелла мижитуначила бурибсири. Иш яргализиб гьанбушес дигулра ГIяли ибн Абу ТIалибла мижитличила. Илала сурат кабяхъили саби гьижрала 1271 ибил дуслизиб дураибси Афганиста 1000 афгани къурушлизиб. Илизиб нушани чебиулра халаси мижит, берхIила нуранани шаладарибти жагати хьанцIа рангла кIел къуббаличилси ва чедирад урцути цIуба лагьнала хIенкьличилси. Илди Мазари-Шариф шагьарлизибси ГIялила ХьанцIа мижитла къуббаби сари.

 

Мазари-Шариф – Афганиста жявхIелла ва жагати шагьуртазибад ца саби. Ил «дурхъаси хIябла хъали» или шурбалтуси саби. Ил шагьарла у ХьанцIа мижитлизибси хIябла хъали сабабли бетаурси саби.

Мазари-Шариф – хIербирутала лугIи хIясибли Афганистанна авъибил шагьар саби, Балх провинцияла администрацияла центр. ГIялила ХьанцIа мижит, гьайгьайрагу, шагьарла жамигIятла гIямрула цугдай саби.

Мижитли сунела у касиб къуббабала ва луцрала закличи мешуси хьанцIа ранг сабабли, някьишличи далдикибти гачла хьанцIа гIенбани кабуцибси. Ил жявхIелла мижит бусурмантала дунъяличи къячдилкути тарихла анцIбукьунала лехIкахъибси бикьри саби. Хаслира кIел улкала – Афганистан ва Иракь баягъи чула мер-мусаличиб биъни авъибил адабчевси халиф ГIялила хIяб марбарес къайгъилизибти.

БегI гьалабси мижит 500 дус гьалаб тIашбатурсири ва илизиб ГIялила хIяб лебсири. Душмантани илабси жаназа паргъатли хIебалтнила ва убяхIбирнила урехи лебхIели, ил дурасили дигIянни цIуба валриличиб арбухибсири. Амма аркьуси гьунчиб ил валри бебкIибсири ва ил бебкIибси мерличив авъибил халиф ГIяли хIяриихьибсири. Ил музаличив хIяриихьибсири, кIинайс султIан-сельджук Санджарла хъарбаркь хIясибли, дурхъаси хIяб-алав мижит тIашбатурсири. ГIур хIяжликьянабала ва базригантала кумекличибли, декIар-декIарти мераначи башули чула масани дирцути ва дурхъаси хIябличила хабурти дурути, илаб шагьар акIубсири Мазари-Шариф (Дурхъаси хIяб) уличил.

ХIII ибил даршдуслизиб Чингисханна бекIдешлиуб монголти Средняя Азиялизи, Ираннизи ва Иракьлизи бухIнабухъунтири, илдани илаб бахъал халкь кабушибтири ва лебдеш хъям-кьацIбарибсири. Шагьурти, шими ва культурала мерани: мижитуни, минараби, хIябри тIутIударибтири. Илкьяйдали тIутIубарибсири сельджук Санджарли тIашбатурси мижитра. Илдас гьанбикибсири илар дахъал дурхъати секIал дигIяндарибти сари или. Илдала баркьудлуми хазна баргес ва бикахъес кьасличил дурадуркIутири. Давлаличи гъаргъдешли илдани мижитуни ва дурхъати мерани тIутIудирулри.

Монголтала бургъантани дурадуркIути хъям-кьацIла манзил, илабти хъубзурани дурхъаси хIяб дигIянбарес имканбакIиб, чедибад хIебагьесли гIянжили кIапIбарили.

Дусми ардякьун ва гъармука монголтани ва илдала наслули исламла дин кьабулбариб ва исламла дунъяла декIарбаресагарси бутIали бетаур.

1480 ибил дуслизив Тимурла наслула адам султIан ХIусейн Мирза Бакрли (Байкара) Афганистайс бекIдеш дирутири. Илини муэрлизив имам-халиф ГIяли чеили сай, суненира сунела хIяб чебаахъибси ва ил ункъбарахъес тиладибарибси. Савли султIан сунела вазирличил пикрибухъун, итхIели илала вазир сайри Алишер Навои, хабарла пачалихъла хIяракатчи ва узбекунала литературалис хьулчи кабихьибси. Вазирли насихIятбариб чараагарли дурхъаси ГIялила тилади бартаахъес.

СултIай хъярхъли сунела министр ва 700 шайх сунени муэрлизиб чебаибси мерличи бархьиб ва илдани илаб къаркъала уркьули баргиб белкIличилси: «Иш ЧевяхIсини вихIян, ГIяли – Аллагьла ﷻ арслан ва Аллагьла Расулла ﷺ узи». Илдани илабси хIяб буркъибхIели, ГIялила биъни гIячихъбарес багьандан, илаб заяхIебиубси кьаркьала баргиб, иличи че ГIялила турра Кьуръанра.

Ил баргили гIергъи султIан ХIусейн Мирза Байкарла хъарбаркь хIясибли, мижит ва хIяб сагадан тIашдатуртири, амма гьалартиван ахIи гьатIира жагати ва чебяхIдеш бухIнабуцибти.

Даршдусмазиб ил юртла мер бягIубирусири, ва дурхъаси мерла чедир мургьиранг дарибти минараби ва шиниша рангла дурхъаси къаркъала (бирюза) къуббаби, ахъти луцри чинилли кIапIдирутири, мозаикаличил ва суратуначил жагадирутири.

2025 ибил дуслизиб Балхализиб мерсдакьунхIели, минарала бутIа тIутIубиуб ва луцразир пIякьбикуни дакIудухъун. Мерличибси пачалихъ къалабали ил сагадирути хIянчилизи ахъиб.

ХьанцIа мижит Афганиста бегIлара жагатазибад цализи халбируси саби ва лебил дунъяла культурала ЮНЕСКО –ла наслула сияхIлизи кабурхуси саби.

ХьанцIа мижитла мер-мусаличир дейгIесагарти цIуба лагьни хIердирути сари, ил мерла дурхъадешла декIарбаресагарси лишантази халдирути.

 

Наида Гъуруева

2026-08-01 (Сафар 1448 д.) №8.


БекIлибиубси ва мягIничебси масъала

Нушала улкали гIергъити дусмазир хъалибарг мяхIкамбарес ва гIеббуцес багьандан дурадуркIути сагадешуни дебали дигести сари. Бахъал дурхIначилти халибаргунас дедлугути арц, пособиеби, нешдешла капитал ва цархIилтира кункдешуни лер.   ГIергъиси манзил нушала улкализир 31 хIукму кьабулдарили сари...


ДехIибала черихъни

Бусурман адам 13 – 14 дус виубхIейчивад балугълаваибси сай: хIебиалли, иличи дехIибала, дуббуцари ва цархIилти Аллагьлис ﷻ дирути гIибадатла жураби (фарзани) хъарти сари. Фарзла (паризала) цадехI дехIибала уркалунси 70 дус жагьаннабла цIализив вирар или цабехIти гIялимтани буруси пикри лебси...


Салат

6 порциялис гIягIни-диркур: гIяргIяла диъ – 300 гр; шиниша хъара – 1 тIакьа; хияр – 300 гр; гидгари – 5; картошка – 400 гр; набадари – 100 гр; шиниша жерши – 20 гр; майонез, зе, исут, кьар – бизидеш хIясибли.   Балкьарахъни: ГIяргIяла...


УркIи изутира леб

КIел жумягIцадхIи, улкала цацадехIти регионтазирван, нушала республикализирра цIабикьалала (топливо) багьнала шайчир гIяхIцад дарсдешуни кадикиб. Илди хаслира къячдикун шагьуртазиб хIербирути адамтачи.   Буралли, цIабикьалала багьни дусла бехIбихьудличирадал гIяхIцадла ахъдиублири. Амма...


ЧевяхIсила хъарбаркьуни дузахъес чебиркур

Кабиили бикути, палтар, тIалхIяна ицути машинаби, компьютерти, телевизорти, хутIличир дузути чяйникуни, печани, яшавла шуртIри кункдирути дахъал ваяхI гьаналла замана дуракаили сари, илди халкьли дузахъули сари. ВаяхI исухIели, илди секьяйда дузахъутил бурути жузира (инструкция по применению)...