бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ГIяли ибн Абу ТIалибла мижит

ГIяли ибн Абу ТIалибла мижит

Нушани гьалабра нушала белкIаназиб жIявхIелла мижитуначила бурибсири. Иш яргализиб гьанбушес дигулра ГIяли ибн Абу ТIалибла мижитличила. Илала сурат кабяхъили саби гьижрала 1271 ибил дуслизиб дураибси Афганиста 1000 афгани къурушлизиб. Илизиб нушани чебиулра халаси мижит, берхIила нуранани шаладарибти жагати хьанцIа рангла кIел къуббаличилси ва чедирад урцути цIуба лагьнала хIенкьличилси. Илди Мазари-Шариф шагьарлизибси ГIялила ХьанцIа мижитла къуббаби сари.

 

Мазари-Шариф – Афганиста жявхIелла ва жагати шагьуртазибад ца саби. Ил «дурхъаси хIябла хъали» или шурбалтуси саби. Ил шагьарла у ХьанцIа мижитлизибси хIябла хъали сабабли бетаурси саби.

Мазари-Шариф – хIербирутала лугIи хIясибли Афганистанна авъибил шагьар саби, Балх провинцияла администрацияла центр. ГIялила ХьанцIа мижит, гьайгьайрагу, шагьарла жамигIятла гIямрула цугдай саби.

Мижитли сунела у касиб къуббабала ва луцрала закличи мешуси хьанцIа ранг сабабли, някьишличи далдикибти гачла хьанцIа гIенбани кабуцибси. Ил жявхIелла мижит бусурмантала дунъяличи къячдилкути тарихла анцIбукьунала лехIкахъибси бикьри саби. Хаслира кIел улкала – Афганистан ва Иракь баягъи чула мер-мусаличиб биъни авъибил адабчевси халиф ГIялила хIяб марбарес къайгъилизибти.

БегI гьалабси мижит 500 дус гьалаб тIашбатурсири ва илизиб ГIялила хIяб лебсири. Душмантани илабси жаназа паргъатли хIебалтнила ва убяхIбирнила урехи лебхIели, ил дурасили дигIянни цIуба валриличиб арбухибсири. Амма аркьуси гьунчиб ил валри бебкIибсири ва ил бебкIибси мерличив авъибил халиф ГIяли хIяриихьибсири. Ил музаличив хIяриихьибсири, кIинайс султIан-сельджук Санджарла хъарбаркь хIясибли, дурхъаси хIяб-алав мижит тIашбатурсири. ГIур хIяжликьянабала ва базригантала кумекличибли, декIар-декIарти мераначи башули чула масани дирцути ва дурхъаси хIябличила хабурти дурути, илаб шагьар акIубсири Мазари-Шариф (Дурхъаси хIяб) уличил.

ХIII ибил даршдуслизиб Чингисханна бекIдешлиуб монголти Средняя Азиялизи, Ираннизи ва Иракьлизи бухIнабухъунтири, илдани илаб бахъал халкь кабушибтири ва лебдеш хъям-кьацIбарибсири. Шагьурти, шими ва культурала мерани: мижитуни, минараби, хIябри тIутIударибтири. Илкьяйдали тIутIубарибсири сельджук Санджарли тIашбатурси мижитра. Илдас гьанбикибсири илар дахъал дурхъати секIал дигIяндарибти сари или. Илдала баркьудлуми хазна баргес ва бикахъес кьасличил дурадуркIутири. Давлаличи гъаргъдешли илдани мижитуни ва дурхъати мерани тIутIудирулри.

Монголтала бургъантани дурадуркIути хъям-кьацIла манзил, илабти хъубзурани дурхъаси хIяб дигIянбарес имканбакIиб, чедибад хIебагьесли гIянжили кIапIбарили.

Дусми ардякьун ва гъармука монголтани ва илдала наслули исламла дин кьабулбариб ва исламла дунъяла декIарбаресагарси бутIали бетаур.

1480 ибил дуслизив Тимурла наслула адам султIан ХIусейн Мирза Бакрли (Байкара) Афганистайс бекIдеш дирутири. Илини муэрлизив имам-халиф ГIяли чеили сай, суненира сунела хIяб чебаахъибси ва ил ункъбарахъес тиладибарибси. Савли султIан сунела вазирличил пикрибухъун, итхIели илала вазир сайри Алишер Навои, хабарла пачалихъла хIяракатчи ва узбекунала литературалис хьулчи кабихьибси. Вазирли насихIятбариб чараагарли дурхъаси ГIялила тилади бартаахъес.

СултIай хъярхъли сунела министр ва 700 шайх сунени муэрлизиб чебаибси мерличи бархьиб ва илдани илаб къаркъала уркьули баргиб белкIличилси: «Иш ЧевяхIсини вихIян, ГIяли – Аллагьла ﷻ арслан ва Аллагьла Расулла ﷺ узи». Илдани илабси хIяб буркъибхIели, ГIялила биъни гIячихъбарес багьандан, илаб заяхIебиубси кьаркьала баргиб, иличи че ГIялила турра Кьуръанра.

Ил баргили гIергъи султIан ХIусейн Мирза Байкарла хъарбаркь хIясибли, мижит ва хIяб сагадан тIашдатуртири, амма гьалартиван ахIи гьатIира жагати ва чебяхIдеш бухIнабуцибти.

Даршдусмазиб ил юртла мер бягIубирусири, ва дурхъаси мерла чедир мургьиранг дарибти минараби ва шиниша рангла дурхъаси къаркъала (бирюза) къуббаби, ахъти луцри чинилли кIапIдирутири, мозаикаличил ва суратуначил жагадирутири.

2025 ибил дуслизиб Балхализиб мерсдакьунхIели, минарала бутIа тIутIубиуб ва луцразир пIякьбикуни дакIудухъун. Мерличибси пачалихъ къалабали ил сагадирути хIянчилизи ахъиб.

ХьанцIа мижит Афганиста бегIлара жагатазибад цализи халбируси саби ва лебил дунъяла культурала ЮНЕСКО –ла наслула сияхIлизи кабурхуси саби.

ХьанцIа мижитла мер-мусаличир дейгIесагарти цIуба лагьни хIердирути сари, ил мерла дурхъадешла декIарбаресагарси лишантази халдирути.

 

Наида Гъуруева

2026-07-01 (МухIяррам 1448 д) №7.


НасихIятла тулкне

Дещалла гIялимталли Чибагал гьана бите Гьештив ирар инсанте Ккурттала макру чевте.   Гьаналла гIялимталли Чибагал гунев бите Гьештикьал бусурманте Малайкунай мешуте.   Мискин ила къагъдехь Гъарив ила авдалдехь Беккавв Аллагьли ﷻ пагьму Бусурман халкьла...


Вайтира лер, гIяхIтира...

- АхIерси редакция, адамти лебси ва цархIилтира мераначир дирути жиндрачила ва шайтIунтачила бурили дигахъира, илдала уми лертив?   - БегI гьалаб бурес чебиркур илдачила гIягIниагаршал гьанбуршес хIейгесилизи халбируси саби. Илдала уми дурес, илдала санигIятуначила ва журабачила гъайикIес -...


ЛехIдеш чебихьунти шими…

ХIера, шакра хIейкили каберхур дурхъаси Рабазан баз. Абзур баз дагъистанланти ва арагIеб дунъяла бусурманти дуббурцули калун, балга-дугIя дариб, садакьлуми дуртIи, жамигIятличил дарх дехIибала ва дахъал цархIилти гIяхIти баркьудлуми дурадеркIиб. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ кьабулдараб илди ва азир...


Дурхъати дугьби

Савлила суннатла кIел ракагIятла дехIибайс гIергъи балуй шайчи кайхьи кьиблаличи дяхIчили белчIес гIяхIси саби: «Алагьумма рабба ЖабрагIиля ва МикагIиля ва Исрафиля ва ГIизраиля, ва МухIяммадин ﷺ аджирни мина ннари» - 3-йна.   МягIна: «Я Аллагь ﷻ, Аллагьли ﷻ вируси...


Юсуф Идбаг

(бехIбихьуд гьалабси номерлизиб)   Буньяминра ватурли, хъайгIи чарбухъун илди, Якьубли хьаркабаиб, урши чинава, или. - Туснакълизив тевал, - иб, - хъулкидеш багьанали, - Хъулкидеш дирухIели, хIушани чебаадав? Ил секIал бирхIебирни балас дила уршили, Аллагьла ﷻ кьадарличи сабурбирисра...