бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Тарихлизи мургьила хатIли у белкIунси

Тарихлизи мургьила хатIли у белкIунси

Имам Шамил сунени сунес челябкьла хIядурбарибси, хабардерхурси игит сайри. Илала гIямрула гьуни, баркьудлуми дархьти диъни кабизахъес багьандан, илдас далилти дургес, яра ил марвирахъути цархIилти тяхIяр-кьяйдаличила гьанбуршес гIягIнидеш лебси ахIен.

 

СенахIенну имам Шамил илдачи хIяжатиркуси адам ахIен. Дагъиста ва Чечняла имам, Северный Кавказла халкьла гьавкьяна, накьшубандила тIарикьатла шайх, Кавказла миллатла игит – имам Шамил чевяхIси сардар сайри, суненира бахъал писательти, тарихчиби художествола ва сунела гIямрула анцIбукьуни хьулчили дуцибти произведениеби акIахъес гьав бедибси ва гьирбарибси. Даимдешлизир сунела къел гIелар датурси, тарихлизи сунела у мургьила хатIличил белкIунси гIялим сайри имам Шамил.

ХIушанира балуливан, гIер-гъиси замана имам Шамилличила хIейгидизести гъай тIинтIдирули, Интернетла майдунтачиб гъайбикIути адамти ахъиб. ЦабехIтани имам Шамилла баркьудлуми гIердулцулри, цархIилтани биалли, илди далтIули, илала хатIабачила гъайбикIес бумсули ахIенри.

Имамла гIямрула гьуни хIебяркъурси адамлизиб иличила гъайвикIес, кьимат кабалтес ихтияр лебси ахIен, хаслира илала даражаличивад гьарахъси адамлис. Гьамадли саби селра къиян чехIебаибси адамлис даршани имцIали дусми дикили гIергъи ит бархьси ахIенри, иш балкIсири или гъайвикIес. «ВегIла вегI чевяхIвируси адам, ил увяхIварили вирар, вегIла вегI увяхIвируси, чевяхIвирар», бурули саби Идбагла ﷺ хIядислизиб. МухIяммад Идбагли ﷺ халкь гIяхIси бурахъес, яра лехIкахъили буахъес, даршули хIербирахъес, цаличи ца зулму хIебирахъес жибирутири. ИшбархIи лайикьагарта бугьули, халкь-ургар питнаби тIинтIдирутачила сейкIуси?...

 Чи сая имам Шамил? Лебил дунъяличив машгьурси дагъистанлан сай, суненира дубурлантала хъархIерагардеш, дин далтахъули калунси, илдала саби бегIси культура, гIядатуни мяхIкамдарибси ва нушачи даахъибси.

ЧевяхIси имам Шамилличила аргъибси гьарилла уркIилизиб дяв бузахънила гIилмуличи вегIиубси, тактикала шайчивси специалист, пасихIси сардарла, кабизалачевси ургъанна, духуси бекIдешдиранна, машгьурси гIялимла, дебали мурхьти багьудлумала вегI шайхла сипат алкIули саби, ва ил нушаб гьуни чебиахъуси шалда зубари кьяйда ухули, черяхIти яхIла, адаб-хIяяла, ВатIайчи, динничи дигила даимси мисалли бетарули саби.

Имам Шамилли деркIибти гIямрули ва ахъибси гIямрула гьунили ил дебали ахъси даражаличи лайикьиркахъули сай. Ил Дагъиста дубурла шилизив акIубси адам, берхIила нургъуна Мадинала дурхъаси ванзализи хIяриихьес лайикьикибсири, илхIелира «Ал-Бакьия» дикIути хIябрази. Илди хIябразиб бусурмантала нешанили сабти (матери правоверных) МухIяммад Идбагла ﷺ хьунри, илала тухумти ва асхIябти хIярибихьибти саби. Имам Шамил илгъуна даражаличи лайикьикнили, илала гIямрулис, баркьудлумас, гъазаватлис кьимат кабалтули саби, ва иличирли гьар секIал якьиндирули сари.

Дурала улкнала халкьли бархли имам Шамилличила балули саби, ва илала халаси хIурматбирули саби. Илала у бедлугули саби кьакьурбас, гIямрула кьиматчерти белшанас. Ил шайчир дагъистанлантачир халати жавабкардеш лер, сенахIенну илкьяйдали чевяхIси имам Шамилла наслулизибадти халкьлис гьар шайчибад цархIилтас мисалли биэс хIяжатбиркур. Ил багьандан нушаб гьар даим имам Шамил гьаниркахъес, илала баркьудлумачила, нуша багьандан дакIударибти черяхIти игитдешличила хъумхIертес гIягIнили саби.

Илала гIямрулизибад нушани чебиулра, ца адамлизир сецад черяхIти адамдеш, кьиматуни цаладикес дирулил. Илала бегIлара чебяхIси игитдешла баркьудилизи сунела ватIайзибси дергъ тIашаъни халбирулра. Имам Шамилли урусла пачас гьаладихьибти лерил тIалабуни гIямрулизир детурхахънилис, сунес дигуси Дагъистан батурли, сай гIелавад чархIелхъуси мерла дура вархьнилис дарсур, илини дяви тIашаиб. Илдигъунтили биэс гIягIнити саби гьарли-марли чула ВатIан дигути патриотуни. Илди гIягIнибикибхIели гъармукабазибад ВатIан батахъес хIядурли саби, илхIелира хIи кертIнилизибад халкь берцахъесра балули саби, саби бегIти хьуланала ва кьасанала асарлиу хIебикили, халкьла челябкьлара уцахъули саби.

Имам Шамилла игитдешли ва пасихIкардешли Дагъистайзир даршудеш минадиахъуб. Лерилра нуша имам Шамилла наслулизирадти сарра, хIи хIясибли хIедиахIелра, рухIласи гьуцI хIясибли. Имам Шамилличирад нушачи даибти даршудеш Дагъистайзир калахъни, илди мяхIкамдарни нушала халкь цабируси, бекIлибиубси мурадли калахъес чебси саби. Нушаб ва нушала баркьибтас имам Шамилла гIямру руркъес, илизибад мисал кайсес хIяжатли саби. Нушала багьудлуми ва устадеш гIямрулизир детурхахъес къайгъибирехIе!

 

ПатIимат Сулайбанова

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Тулкни

Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам Ахир заманала халкь, дунъяличи хъарихъур, Вайси чули гlеббурцу, бархьси гьуни бархьбалта Хlекьси гlеббурцнилизиб, илди бирар гlянцl-сукъур, Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам.   Гlялимти ва жагьилти, дунъяличи...


Бакиличила

Ибн аль-Джаузила уршила урши Абуль Музафарли лукIули сай, Ибн Акильли сунечила буруси: «Гьачам, КягIбалис алав тIаваф барили гIергъи, нуни ванзаличиб жавгьар духрала баки чебаира. Иличиб хIунтIена гьимир лебри бриллигIянтличилси. Нуни ил ахъбуцира ва илала вегI варгес кьасбарира. Камси...


ХIяжла рукнурти

ХIяж динна рукнуртала ца саби, гIялам халкьла вегI Аллагьлис ﷻ бируси гIибадатуназибад халасигъуна. ХIяж адамличи гIямрулизиб гьачам баресцун саби чебси, сунени назру баралли ахIенси.   ХIяж чеббиънилис шел шартI лер: бусурман виъни, балугълавиъни, дагьричевси виъни, азадси виъни, хIяжбарес...


Имам Абу ХIамид аль – Гъазали

ЛукIути адамтала адабуни - Жагали лукIес - Кьалам гIяхIил пайдалабирес - Халаси пикри бяхIчииэс бархьли лукIнила правилобачи - Математикала хIисаб далес - Дархьти жавабти бекIдирес балес - Жагати палтар челгьес - Миск пайдалабирес - Тарих балес - ГIякIа (налогуни) дедлугниличила ва илди...


Балга-дугIя

Хала нешла балга Я Кьудратла ВегI Аллагь ﷻ! ХIела уркIецIилизирад МухIяммад Идбагла ﷺ шафагIятлизирад, Кьуръа баракатлизирад декIармадираба. Гьанагар изайзирад, дяхIагар балагьлизирад дерцахъаба, Аллагь ﷻ! Нушачибад хIярамси гьарахъбарили, хIялалси гьарзабара, зягIипти изайзибад мурахасбатурли,...