бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Калунти дехIибала черихъниличила

Калунти дехIибала черихъниличила

ГIергъиси замана бахъалгъунти бусурмантани чула чеблумачила хIебални хIисаблизи касили, уркалунти дехIибала черихъес гIягIнили биъниличила гьанбуршехIе.

 

Авал мазгьабла имамтани ва илдала гьунчи кабизуртани, се сабабли калахъунти диалра – хъумкартурли яра ускаи – илди черахъес гIягIнили диъни бурули саби. Илис бикьридеш дирули саби иш гIергъиси хIядисли: «Аллагьла ﷻ гьалабси чебла сеннира чебахъес хIяжатси саби» (Бухари, 1754). ДехIибала биалли, сари калахъунсиличир чеблали кавлути сари, илди секьяйда кали диаллира бехIсурдеш лебси ахIен. Ил хIядис хIяжличи хасбарили бархьаибси биалра, илини Аллагьла ﷻ амруличи калзнила лерилра жураби дархдалсахъули сари.

Кабизахъурли саби, Раvазан базлизиб дуббуцари калахъунсилис Идбагли ﷺ бурибсири: «Калунсилис кьадин цархIил чиди-дигара бархIи чебахъа» (Абу-Давуд, 2393).

Ца замана Идбагличи ﷺ ца жагьил рурси гъамриубли хьарбаили сари: «Дила нешла хIяжлизи рукьес имкан лебри, амма хIерякьун. Набзиб лебсив илис кьадин хIяжлизи рукьес ихтияр, ва илизибад илис гIяхIдеш бирару?».

Идбагли ﷺ жаваб чарбариб: «ХIела пикрили, хIела нешличиб села-биалра чебла лебли, хIуни ахъадли, илис гIяхIдеш бирару?». Рурсили жаваб чарбариб: «Бирар!».

ИлхIели Идбагли ﷺ иб: «Аллагьла ﷻ гьалабси чебла чебахъни бегIлара лайикьси баркьуди саби».

Нушани балуливан, дехIибала, дуббуцари, хIяж Аллагьлис ﷻ гIибадатличи кайзнила жураби сари, сарира цаличил ца цугдурцути сари, хаслира дехIибалара, дуббуцарира. СенкIун илди кIелра вегIла чарх гIибадатличи кабилзахъути сари. ХIяжли биалли, чархра сунела лебдешра кадилзахъуси саби. Идбагли ﷺ чебли барибси саби сегъуна-биалра сабабли дехIибала калахъунсилизи илди черахъахъес, ва ибси сай: «Илдас, сари черахъни ахIенси, цархIил тяхIяр агара» («Кабир» бикIуси жузлизиб ТIабранини бурибси саби).

Бурибсилизибад нушани иргъулра, хъумкартурли яра ускаи дехIибала калахъунсини илди черахъес гIягIнити сари. Пикридухъенаягу, сабаб лебли калахъунти дехIибала черахъес гIягIнити диалли, сабаб агарли калахъунти черахъес гьатIира хIяжатлигу. Ташмишдеш агарли, ишгъуна анцIбукьлизир илди черахънила цIакь, гьатIира имцIабирули саби.

ЦацабехIтани хIядис балкIли аргъили, хIядисличи хъарахъили, бурули саби: «Чи-биалра ускаи яра хъумкартурли дехIибала хIедарили калалли, гьанбикибхIели черахъаб», иличибли илдани бурули саби хъумкартурли яра ускаи калахъунти дехIибала черихъес хIяжатти сари, гIурилти хIяжатти ахIен или. Амма хIядисличила илгъуна пикри балкIси саби. ХIядисли черихъути дехIибала декIардирути ахIен, иличи ургIебли, хIядисла мурад – «гьанбикибхIели черахъаб» ибти дугьбачи нушала пикри бяхIчиаъни саби.

 ЦархIилван буралли, дехIибала черахъес багьандан, дехIиба замана сабаайчи хIерикIули кайэс гIягIнидеш агара. Я илди черахъес гIергъила бархIи бакIайчи хIерикIес гIягIнили ахIенну, дехIибала уркални багьурси заманаличибадал, яра дехIибала дарес замана бикибмад черахъили дарес гIягIнити сари. Илди черахъес къалабаикес гIягIниси саби.

ХIуша пикридухъеная, ардякьунти даршдусмазиб хIербиубти кумекчиби ва табигIинти чебаибти лебтанилра, дехIибала черахъес чебла сабниличила бурули саби, ишбархIи биалли иличи ургIерти пикруми лер! Идбагла ﷺ хIядисуни илдазирад чили гIяхIил дала ва иргъу? ПикриикIусилис, нушани гьанбушибси мисал баибси саби.

Ил багьандан, нушазивад чила-биалра калунти дехIибала лерли диалли, илди черахъес гIягIнити сари.

 Черихънила чебкад шаригIятла хIукму ишгъуна саби – ГIяхIмад ибну ХIажар викIули сай: «ХIела лебилра акьуси замана калахъунти дехIибала черихънилис харжбара. Сабаб лебли дехIибала калахъунти диалли, илди черахъес къалабаикес гIягIнили саби, сабаб агарли калунти диалли, илди гьатIиралра къалабали черахъес къайгъибарес хIяжатси саби. («ФатхIуль мугIин»). Илизибад нушани иргъулра, хъалибарглис яшав, палтар-кьяш диахъес хIянчилис, ва сунес укес ва усес багьандан замана харжбиру, лебилра калунси замана биалли, дехIибала черахъес харжбиру. ВегIла калунти дехIибала лерли, селичилра дарххIедасунти суннатла дехIибала дарес асухIебирар.

ВегIличи хъарти паризала дехIибала чебаахъибси заманаличир чедетаахъили дирни дебали дурхъаси биънира хъуммартидая.

Нушала диннизир бусурмантас ЧевяхIсини чедаахъибти дахъал кункдешуни лерти сари. Илкьяйдали машгьурти гIялимтани бурни хIясибли, 40 дусла паризала дехIибайзирти нукьсандешуни дурусдирахъути дехIибалара лерти сари. ДехIибайзир диубти нукьсандешуни чедирцIахъу, илди дурусдирахъу суннатла кIел ракагIятла дехIибай. Илди бархIехъла (магърибла) паризала ва ратибатла дехIибайс гIергъи дирути сари, дунъяла ясирдешлизивад тамай къябвердили, гьар ракагIятлизир ишдира дучIули:

«ФатихIя» - 1

«Аят - уль – Курси» - 1

«Ихлас» - 3.

Нигет: «Нуни нигет барира кIел ракагIятла суннатла 40 дусла духIнар паризала дехIибайзир диубти гъарацIдешуни, нукьсандешуни чедирцIахъути суннатла кIел ракагIятла дехIибала дарес Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар».

Мурталра бархьдешгIебли дашахъес Аллагьли ﷻ нушаб лебтасалра тавфикь бараб! Амин.

 

 

Ислам ХIямзатов

2026-08-01 (Сафар 1448 д.) №8.


Суалти-жавабти

– Мурул-хьунул декIарбикили гIергъи хьунуйзиб муруйзибад къиян –хIекь чебахъахъес (компенсация) тIалаббарес ихтияр лебсив, эгер мурул цахIнаб хIербирухIели хьуна арцличил хIерирули кали виалли? – Эгер мурул хьуна арцличил хIерирули кали виалли, илини биалли дугьбачил иличи...


ДехIибала черихъни

Бусурман адам 13 – 14 дус виубхIейчивад балугълаваибси сай: хIебиалли, иличи дехIибала, дуббуцари ва цархIилти Аллагьлис ﷻ дирути гIибадатла жураби (фарзани) хъарти сари. Фарзла (паризала) цадехI дехIибала уркалунси 70 дус жагьаннабла цIализив вирар или цабехIти гIялимтани буруси пикри лебси...


Дурхъати дугьби

ЧевяхIси Кьудратла ВегIли декIарбарибти дурхъати идбагуни адаб хIяяла ва сабурла шайчиб адамтас гIибратли бирутири. Илдазибад гьарилла дугIя лебсири, илала кумекличил Аллагьличи ﷻ дугьабилзутири ва ЧевяхIсини илдас жаваб чарбирусири.   Айюб Идбагла дугIя Айюб Идбагличила нушани газетала...


Республикализивра цаибси

Дила белкIла игитгъуна адамличила макьала белкIес цазаманализиб къияннира бирар, гьамадлира. Мурхьти багьудлумачилси гIялимличила белкIес, хаслира ил академик виалли, лайикьси тяхIярли бетхIерар или гьанбиркули бирар. ГIялимличил ца даражаличир ихтилатдикIес, гIилмулашал мурхьти илала багьудлумачи...


ГIяли ибн Абу ТIалибла мижит

Нушани гьалабра нушала белкIаназиб жIявхIелла мижитуначила бурибсири. Иш яргализиб гьанбушес дигулра ГIяли ибн Абу ТIалибла мижитличила. Илала сурат кабяхъили саби гьижрала 1271 ибил дуслизиб дураибси Афганиста 1000 афгани къурушлизиб. Илизиб нушани чебиулра халаси мижит, берхIила нуранани...