ХIялалси ва хIярамси

Гьарил бусурмай багьес гIягIниси саби хIялалсира (асубируси) хIярамсира (къадагъаласи) декIарбарес.
Ибну МасгIудличибад балахъули саби Идбагли ﷻ бурибси: «ХIялалсилигIив умцIес гьарил бусурмайчиб хъарси саби».
ЦацабехIти адамти чула азгъиндешли, хIялалси яшав хIебирули, хIялалси бузери агнилизи халбарили, гьар секIайзи бирхули саби, пикрихIебухъи сегъуна-дигара хIянчи бирули. Ил биалли, гьарли-марси багьуди агни саби. ИдбагликIун ﷻ буриб, хIялалси ва хIярамси секIал баяндарибти сари, илди-ургар биалли, васвасикIести секIалра лер или.
Иличила бурехIе нушала белкIлизиб.
ХIялалсила даража
ЧевяхIси Аллагь ﷻ Кьуръайзив викIули сай: «Сура Муъминун 51 ибил аят».
МухIяммад Идбагли ﷻ буриб: «Чили 40 бархIи хIялалси секIал букаллира, Аллагьли ﷻ илала уркIи шалабиру ва илала уркIилизирад мухIлиличи (лезмиличи) пасихIдешла урунжуни арку».
Бурули саби СагIдли МухIяммад Идбаглизи ﷻ тиладибарили сай, ил ЧевяхIсиличи дугьаизурли, сунечибад дугIя кьабулбирусили варахъес. ИлхIели Идбагли ﷻ жаваб бедиб: «ХIела яшав хIялалсили биахъадли, хIела дугIялис жаваб касес вируд».
Ибну ГIяббаслизибад баахъибси хIядислизиб Идбагли ﷻ бурибси балахъули саби: «ЧевяхIси Аллагьла ﷻ Иерусалимлизиб малаик левси сай, суненира гьар дуги хIярамси беркунсила суннатлара фарзлара баркьудлуми кьабулхIедирниличила буруси».
Илкьяйдали Идбагли ﷻ буриб: «Чили палтар асалра 10 диргьамлис ва илдазибад 1 диргьамалра къадагъаласи биалли, Аллагьли ﷻ илала дехIибала кьабулхIедиру, илди палтар иличир лералли».
«Гьарил хIярамсилизибад бакIибси диъла кесек, жагьаннабла цIаличи лайикьси саби».
«Чи-виалра сунени яшавбируси тяхIяр-кьяйдаличи авараагарли виалли, Аллагьра ﷻ авараагарли вирар ил чинавад жагьаннаблизи аркусил».
Илкьяйдали илини буриб: «Аллагьлис ﷻ бируси гIибадат 10 бутIализибадси саби, илдазирад 9 бутIа хIялалси баргес къяйцIли виъни».
Бурули саби, цагьачам Абу Бакр Сиддикьли сунела лагъли хибти ниъ держили сай. ГIур илини хьарбаили сай чинарад хибтил илди. Илини жаваб чарбариб, сегъунтирил адамтас сихIру дарибхIели, илдани багьала мерлар ниъ гиб или. ИлхIели Абу Бакрли илди гIегIдариб, ил илцадра вайтIаикиб, хIятта ил убкIули сай или гьанбикибсири. ГIур ил викIар: «Я Аллагь ﷻ, чевверхи набчивад дила тумази бархбикибсиличивад ва дила чимхъализи баибсиличивадра».
Иличила хабар Идбагли ﷻ бурибсири, ил викIар: «ХIушани хIебалусив Абу Бакр Сиддикьли хIялалси ахIенси селра хIебукниличила?»
ГIябдуллагь ибну ГIяббас викIар: «Канилизиб хIярамси лебсила балга-дугIя, дехIибала Аллагьли ﷻ кьабулхIедиру».
Сагьль ат-Тустари викIусири: «Чис дигаллира адабдешчевсила даражаличи ваэс, умуси, хIялалси ахIенси мабукаб ва суннатси ахIенси мабираб, лебгIеб гIямал агархIелицун ахIи».
ХIялалсила ва хIярамсила даражаби баяндирни
Багьирая, хIярамси ил тамай жяргаси секIал биъни ва ца бутIаличиб итил гьатIира дебали жяргаси саби.
ХIялалси биалли, тамай умуси саби, ва ца бутIа итилличиб гьатIира умуси саби.
1 - ибил даража - бегIлара камси - ил саби гIялимтани къадагъабарниличила хIукму дурасибсилизибад мяхIкамдеш бирес.
Мисаллис, сунечи бирхауди бихьеси гIялимли хIукму дурасиб сегъунти-биалра палтар яра мицIирагла жура асубирниличила. Иличи вирхаурли, гIядатла адам илала фетва хIясибли вяшикIули сай.
2 - ибил даража саби - адабдешчебти кьяйдали Аллагьлизивад ﷻ урухукIни - ил саби хIярамсили биэс бирусилизибад мяхIкамдеш барни. ГIялимтани ил шайчибси тIалаб хIярхIбарили биаллира, ил хIярамтала журабази кабурхуси саби.
Мисаллис, ца шафигIитунала мазгьабла гIялимли бурили сай се-биалра асубирусиличила. Ханафитунала мазгьабла вегIли биалли, ил къадагъаласи биъниличила бурули сай, мисал - урчила диъ. Ил тяхIярлизиб адамлис асубирар, шагьигIитунала мазгьаб хIясибли ил букес. Амма ханафитунала мазгьаб хIясибли, ил секIал батни гIяхIси саби.
3 - ибил даража саби - гIялимтани къадагъа хIебарибсилизивадра мяхIкамли виъни, илизиб васвасдеш хIебиаллира бархли, амма ил секIай хIярамсиличи левкнила урехи биалли.
Мисаллис, жагати палтар, сарира чилилра къадагъахIедарибти. Амма илди челгьуси адамла урехи биалли, сай багьла-багьлали хIярамти журала палтарличи шурулхъан или, илис гIяхIси саби асубирусира батес. Сен ахIенну челябкьлализиб хIялалсиличивад къадагъаласиличи викес виралли, илизибад мяхIкамдеш барни, хIярамсилизивад мяхIкамдешла (уцнила) хасси даража саби.
4 - ибил даража саби - селра вайси агарсилизивадра, ил секIай хIярамсиличи левку или урехиагарсилизивадра мяхIкамли виъни, амма ил бируси саби Аллагьлис ﷻ гIибадат бирнилисцун ахIи. Ил саби хастазибадра хастала даража. Мисаллис, адамли умуси диъ, яра асудирути палтар далтули сай, хIятта илдани хIярамсиличи виахъули хIейалра, сенкIун илдани ил Аллагьличи ﷻ гъамхIевирниличила балули виалли.
Ил тяхIярли нушачиб чебси саби камси секIайзиб-биалра хIярамсилизирад мяхIкамли дирес.Нушала гIямрулизир къаршидиркути васвасуназирад гьарахъдикес.
ЧевяхIси Аллагьли ﷻ ахъри габ нушаб къадагъаласи батахъес ва хIялалсицун пайдалабарахъес. Амин.
(Хьарахъуд бирар)