бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ТIагьарат барни

ТIагьарат барни

ТIабигIятла хIяжатдеш абуркъибхIели, хIяжатханализиб тIагьарат (умудеш) биру. ХIяжатханализи ветаэс 2-3 ганз калунхIели, дугIя биру:

ُ ِث ْ ُخب ِ َن ال ِ َك م نِّى اَُع ُوذ ب ِ ُهَّم إ َّ ِ اهللِ. اَلل ِ ْسم ب َائِ ِث ْ َخب َوال

«Бисмиллагь(и). Аллагьумма инни агIузубика мина-льхубси ва-ль-хабаис(и). Бисмиллагь. Я Аллагь ﷻ, мурул жинсла ва хьунул жинсла тамяхIкар шайтIунтазибад берцуди тиладибирулра.

ХIяжатханализиб алгъай кьяш имцIали ибкьиу, гIяврат чебетаахъили умубиру. ХIяжатханализивад дураухъунхIели бучIа:

َ ْذَه َب َ عنِّى اَ َلْذى َّ ِذى أ ْ َح ْم ُد هللِ ال َانَ َك. اَل ُغ ْفر َانِى َو َعاف

«Гъуфранака. АлхIямду лиллагьи ллази азгьаба-ль-аза ва гIафани. Чевверхи (уркIецIибара). Лерилра гапъала Аллагьлиc ﷻ , суненира набзибад тамяхIкардеш убасибси ва ну мяхIкамварибси (арадеш мяхIкамбарибси). ХIяжатханализи айцIур алгъай кьяшличил, дураулхъан балуй кьяшличил.

ХIяжатханализи Аллагьла ﷻ ва илала Идбагла e у лебси жуз кIапIи кисализибалра архуси ахIен, цун кьяшмачил ва гьаргси бекIличил ахIейцIур. ХIяжатханаличи хIяжатдеш шин агарси мерличиб (авлахъ, къада ва ц.) бетурхули биалли, гIеббурули саби имам Гъазалини, гьаланачирал 3, 5 яра 7 къаркъа хIядурдиру. ЖихIлизивад тамай азадиэс чебиркур мурулдешла удила хIяйна гъяжбарили ва хъехIъили, къаркъала хIябал шинкIахIедиубти шалиличил илала бехI бушкили. ХIядислизиб бурили саби: «Марлира, хIябла дахъалгъунти гIязабуни жихIлизивад умухIевиънилизирад дирар». Ил багьандан жихIлизибад мурталра мяхIкамдеш биру. ТIашти шиннизи, адамти тIашбилзуси мерличи, цIедешла галгалиу, жаниварла пукьализи (тIярхъила), тIашли, дягIличи къаршили жихI кабалтуси ахIен.

Къаркъубала шалубачил декла асуртира умудиру. Илар пайдаладирути къаркъубала кьадар тякси бируси саби: 3, 5, 7.

ТIабигIятла хIяжатдеш ихъухIели, авлахъличив виалли, Кьиблаличи, берхIиличи, бацличи дяхIгьавли яра къакъгьавли калзуси ахIен, амма 0,5 -1 метрла гьалабиз биалли, чинавяхI дигара кайзахъес асубирахъули саби». Имам Гъазалила «Бидаятуль-шьидаят» («Бархьси гьунила бехIбихьуд») жузлизибад.

ДехIиба шуртIри

ДехIибала Аллагьли ﷻ кьабулдареси тяхIярли дурадеркIес багьандан, илди дехIдихьайчи ва дирухIели гIергъити шуртIри чекайзурли детурхахъес чебиркур:

  1. чархла умудеш ва дазала диъни;
  2. чарх палтар, дехIибала дируси мер нажаслизирад умули диъни;
  3. гIяврат кIапIли биъни;
  4. дехIибайс кабизахъурси замана баъни ва илди заманаличир дирни;
  5. дехIибала Кьиблаличи вяхIчили кайзурли дирни.

Илди шуртIразибад цалра буалли, яра ургаббаталли, дехIибала детарути ахIен.

ДехIиба цаибил шартI

Чархла умудеш ва дазала диъни, хIядис: Умудеш има бутIа саби.

Бусурмантачи Аллагьли ﷻ хъарбариб: «Я иманна дегIти! ДехIибайчи кадилзухIели, иценая хIушала дяхI ва някъби газа някъбачи бикайчи (илди булан), масхIу барая бургас ва хIушала кьяшмас (кьяшми иценая) чярдубачи бикайчи (илди булан). НясдиубхIели умудиэная (чарх иценая)».

Умудешла халаси кьадри чебиахъули саби МухIяммад Идбагла хIядисунанира:

«Умувиъни – дехIиба умхьу саби», «умудеш хIебарибсила дехIибала агара, ва умудеш барни Аллагьлис гIибадатла ца жура саблин ахъли кьиматлабируси баркьуди биъниличи ташмишдеш агара.

Ислам диннизиб «чархла умудеш» ибси иргъу кIел тяхIярли:

1.лебилра кьаркьала бирцни (гъусл);

2.дазала дарни вузуъ).

1.Чарх бирцни (гъуслю)

Чарх (гъез, кам, никубаула булан) ицу:

1.закар (мурул адамла гIяврат) фаржлизи (хьунул адамла гIявратлизи) бара яра тамай бухIнабухъалли;

2.шагьват дурадухъалли (хьунул адамличилси някъла масхараличил, хIерличил, муэрлизир яра цархIил сабабли);

3.хьунул адамла базли гьачам дашути нясдеш (хIяйз) тамандиубхIели;

4.виштIал акIубли гIергъи дашути нясдешуни (нифас) кадерхурхIели;

5.бебкIа бирцили гIергъи гъуслю барни суннат саби (бебкIа бирцни – чебла).

Чарх ицухIели бегI гьалаб гIяврат умубиру, гIур чарх ицни нигетличил бехIбирхьу: «Нуни кьасбирулра набчи хъарси кьаркьала бирцес (чедирти шел сабаблизибад гIягIниси ца буру) сабабли Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар. Бисмиллагьи-ррохIмани-р-рохIим».

Чарх ицухIели, гьарил биркIайчирад шин эркинни чедидулхъахъу, чархлизиб шин хIедаибси буребала бехIгъуналра мер кахIелахъи: никубачиб – лак, тIулбачиб ширла, клейла, башнила чеакундешуни хIедиахъубли. Чарх ицу тIабигIятла шинни, чузира нажас къячхIебикибти.

Чарх ицнила белгиси гьабгIергъидеш леб: бекI, балуй шали, алгъай шали. Чедир дурибти 5 анцIбукьла гIергъи, чарх хIебирцили хIярам саби: дехIибала дарни, Кьуръан касни, бихни, сабирхъни, бучIни, Кьуръа сураби (аятуни) уркIиличир дучIни, мижитлизи ацIни, тIаваф барни, дубурцни, укни, усни.

РАБАЗАНХIЯЖИ МЯХIЯММАДОВ

(ахир бирар)

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Юсуф Идбаг

- Ишавад архIякьядра наб дигул хIебарили, Ну рикIуси хIейкIадли къиян-жапа дахъдирис. Ил замана Зулайха унза гIекIес дуцIрухъун, Илис дигул хIебарес, Юсуф хъярхъли гьавухъун, ГIеларадли хъямрики, буциб хIева, гъярбердиб, Илизивад верцили, Юсуф хIилхIи дуравхъун. Зулайхара аррякьи, ГIязизлизи...


ХIяжла дурхъадеш

Динна 5 рукнулизибад хIяж дурхъабарибси саби. Мисаллис, шагьадат, дехIибала, дуббацари - кьаркьа бируси рукну саби, закат - мас-хазнали бируси рукну саби. ХIяжлизиб биалли, Аллагьли ﷻ кIел журала гIибадат цаладяхъили сай, кьаркьа биркIантани ва масличил, ил багьанданра дурхъасилизи бейгIунси саби....


Буралаби

Аргъличи къакъмабирхъид, бяхIлизи хъу маделгIад. Хъубзарлис дигуси тяхIярли ахIен дягI булхъуси. ДяхIцIила битIакI хIебирар. Мурталра берхIи хIебирар. 5.ТIярхъилабад бухъунси дягI бугIярси бирар. ГербикIуси къаркъаличир шин хIедашар. ДяхIцIи я хIеркIли архIеху, я цIали игхIейгу. Миъ...


Кьурбан-байрам

ГIид аль-АдхIа—бусурмантала бекIлибиубси байрам саби. Ил Зуль-ХIижжа базла 10-ибил бархIи, ГIярафала бархIилис гIергъиси бархIи бехIбирхьуси саби. ГIид аль-АдхIалис гIергъити хIябал бархIи (11, 12, 13) «ташрикьла» бурхIни сари.   ГIид аль-АдхIала бархIилис гьалабси бархIи...


ЧевяхIсилис бегIлара хIейгуси

ГIергъиси манзил декIарбиркниличил дархдасунти дахъал суалти хьардиули сари. Илди баяндарес багьандан иш белкI гьалабирхьулра. ДекIарвикни – хьунуйчилти бархбасуни къябаъни саби дугьбачил, белкIличил ва мез хIедалусилис лишантачил. Ислам динни хъайчикабиъни цахIнаб хIербирнила вягIда кьяйдали...