бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Дин ва унрубачилти бархбасуни

Дин ва унрубачилти бархбасуни

Дин ва унрубачилти бархбасуни

ИшбархIила шуртIразир унрадешла адабуначила исламла багьудлуми тIинтIдарни ва илди хIясибли гьарил хIериъни Алагьлис ﷻ чихъси гIибадат саби. Иличила хIядис гьанбуршехIе, Аллагьла Расулли ﷺ иб: «Аллагьличира ﷻ Кьиямала бархIиличира вирхуси адамли, сунела унрала хIурмат-хатирбиру».

Диванна бархIиличи вирхуси, уркIилизиб иман лебси бусурмай унраличи уркIецIибиру, илала хIурматбиру сунес барили (бурили) хIейгуси унралисра хIебиру (xIeбуру). ГIяхIти унрубачилти бархбасунани бусурма дунъяла адабчерти баркьудлумала жуз декIбиахъес дахъал имканти алкIахъу. Унрубачилти бархбасунала исламла цацадехIти тIалабуни ишдигьунти сари:

1. Аллагьличира къиямала бархIиличира вирхусини унра чевяхIвараб.

2. Унрубази халбирути саби авалра шайчидяхIти авцIали юрт. ХIела къапуличи къапу дяхIчиси унрала гьалаб, хIела чебла халаси саби гьарахътала гьалабван ахIи.

3. Иман лебсини разиагардешличил унруби тяйди-хIебиру, бачахIебирхахъу, гьимхIебуркIахъу.

4. Унрани хIези «кумекбара» алли, ил кумекличил гIeвуца.

5. Ил зягIипхIели, иличи гьаввикIен. Илала разидеш биалли, мубараквара.

6. Унрала ихтияр агарли илалайчиб ахъси юрт белшни гIяхIси ахIен (иличибяхI булхъуси дягIлис гьалабиз бетхIеахъес). Илгьуна тIалаб чебетиур унрала азбарлизи xIepбикIуси улкьайличира.

7. ЦIедеш асадли, ил пайлавара. Ил пайлаварес кьас агарли биалли, цIедеш чехIедаахъили хъули ардуха. Чедаахъирив-пайлавара.

8. Унрала дурхIя хумархIейахъес багьандан, някълизиб цIедешличил хIела виштIаси урши кьакьала вархьмайид (унра пайлахIерибхIели).

9. Унраличил беркала бутIес кьас агарли биалли, хIядурбируси бизиси хурегла тIем иличи мабашахъид.

10.Унрала дигIяндешуни дигIяндара.

11. Унраличила буруси бугьтайчи лехIирхъуси ахIен.

12. Унра архIяличивхIели, илала юртличи хIерикIни дигеси саби.

13. Хъалчи ацIили унрала азбарлизи хIерикIуси ахIен.

14. Ихтилат бухъянбитIахъес, унрализи дугIла суалти имцIадарес асухIебирар.

15. Унра гьиммаркIахъид, мучлаагармайрид. Ил къиянти хIялтIабигIятла виаллира, сабурбара.

16. Унралис шалати дяхIличил гьуниваи, илала xIypматбара, иличи уркIецIибара.

17. Сунела унраличил дегIла гIяхIти бархбасуни кадизахъурси Аллагьла ﷻ гьалавра вегIла гIяхIси сай, сенкIун ил барни Аллагьлис ﷻ гIибадатла ца жура саби. ва ц. Кьуръан хIясибли, унрализи халирар сунечил архIяличивси, сунечил узуси, сунечил учIуси. ХIядис: «Гьачам Расулуллагьли ﷺ иб набзи: «Я Абу-Зарр, диъ лухьухIели, шин имцIадара ва унрубачи къайгъи дакIубара» (Нергъ унралисра духес багьандан, шин имцIадара). Бусурман динни вегIла унрала xIypматбирни тIалаббирули саби. Дурхъаси хIядислизиб бурили саби: «Кьиямла бархIи бегIлара гьалаб цаличи ца гIярзбулхъути унруби саби» (ГIяхIмад атТIабарани).

Бусурман адамтала чула ургарти чеблумачи Аллагьли ﷻ унрубала ургарти чеблуми гьатIира имцIадарибти сари. Унралис зарал хIебарниличибли, унрала гьалабси чебла таманбируси ахIен, бусурман адамли сунела унрализибад лябкьуси заралра сабурличил Аллагь ﷻ багьандан чекасес хIяжатси саби. Илгъуна сабур барниличиблира иличибси унрала хIекь таманбируси ахIен, илини унралис мурталра гIяхIдеш бирес чебси саби. Унраличил къаршивикибхIели, илизи салам гьалаб бедес къайгъибарес хIяжатси саби, илизи вахъхIи гъайикIули анцIукьесра асубируси ахIен. КъантIли буралли, унраличил дарх лерил разидешунира анцIкьира дутIес хIяжатси саби. Унра къияндешлизи викалли, илала шайзирадли кадикибтачивадли чевкерхес гIягIниси саби.

ВегIла ахъри лебли биалли, унрала къияндешуни черардукес, ил кьяшмачи тIашватес кумекбарес хIяжатси саби. Сунезиб гIилму камли биалли, илизи динна тяхIяр-кьяйда баяндирес гIягIниси саби. Лерил нушани дурибти, динна узби-рузбала ургар диэс гIягIнити хIурмат-хатирличи цугдиркути сари. Нушала МухIяммад Идбагли ﷺ иб: «Унруби-ургар сегъунти бархбасуни дирутил хIушани баладаяв? Унралис къиянбухъи, кумек тиладибаралли, илис кумекбарес, илини чеблалис арц яра се-биалра тиладибаралли, илала мурад барни, ил мискинси виубли хIечи гIягIнивикили виалли, вегIла ахъри лебли илис кумекбарни, зягIипикалли, гьаввакIес вякьни, ил вебкIалли, ил бегIла гIергъиси гьунчи гьунивватни, унраличи разидеш бакIили, ЧевяхIсила лигIмат бикили биалли, ил мубаракварни, иличил барх анцIкьи-децI бутIни…» Унрала хIурмат-кьиматдирниличила Кьуръа дахъал хIядисуназиб, аятуназиб гьанбуршули саби. Гъамтигъунти юртаназиб хIербирутицун ахIен унруби. Унруби – авалра шайчибти авцIалицад юртлизибти саби. Марлира, исламли унрубиургарти гIяхIти бархбасуначи пикри бяхIчииънилизиб халаси пасихIдеш леб. Нушачи сегъуна зугIяла бакIалра, лерилра анцIбукьуназиб мякьлаб нушани унруби чебиэхIе, ва, гьайгьайра, унруби узби кьяйдали бирес гIягIнитира саби. Идбагли ﷺ унрубала дебали халаси хIурматбири. ХIятта илди цархIил динна биаллира.

Нушачи даибти хабуртазиб бурули саби Идбагла ﷺ унраличив бахъал аллагьунас суждабируси ази хIерирулри или. Илала дурабад ил азини, Идбагли ﷺ сунечи бархьибси дурхъаси белкI касибхIели хьунуйчил къяйли Идбагла ﷺ унзала гьала жяргазекъ лайдикIулри. Биалра, Расулуллагьли r, дуравхъи, гъай агарли илди няс ибгутири. Идбагли ﷺ буриб: «ЖабрагIил малаикли мурталра унрала хIурматбирниличила балахъусири ва ну пикриухъунра: «Дила калунси букьурра нуни унрас батес чебиркур» (имам ГIяхIмад, ибн Хиббан). Идбагли ﷺ иб: «Сунечилти бархбасуни хIясибли унра хIябал даражала левси сай: ца даража хIясибли илала хIябал чебла лер. КIиибил хIясибли – кIел чебла, хIябъибил – ца.

1) Гъамси тухумли ва бусурманни сайси унра: илала гьалар хIябал чебла лерти сари (гъамси тухумличигъунти, вирхусиличигъунти, унраличигъунти).

2) Унра – бусурман адам. Илала хIекьлизир кIел чебла лерти сари (унраличигъунти ва вирхусиличигъунти).

3) Унра – вирххIерхуси, зимми (бусурмантачи къаршили хIергъуси ва илди-ургав хIерируси)». (Абу Нуайм, Дайлями, сунела шайхличивадси Баззар). Идбагли ﷺ аргъесли буриб: унра хIятта вирхуси хIейалра, илала унрала тяхIярли хIурматбирес чебси саби. Ибн ГIяппасли буриб: «Исламлис гьалабси манзил дирути жагати хIябал къиликъ лертири, бусурманти биалли лайикьли саби илди къиликъуни дузахъес:

1) Хъулив гIяхIял хьуравиалли, хъа бегIти къайгъилизиб бири илала хIурматбирес.

2) Эгер хьунул муруйчил рарх рухънараалли, мурул илизивад декIариркуси ахIенри, ил баркьудили сунес зарал лебху или урухкIули.

3) Унра чеблумау викалли яра иличи къияндешуни чедакIалли, унрас кумекбарес къайгъилизи виркусири». Абу Ляйс ас-Самарканди викIусири: «Гьар шайчирад дархьти ва жагати унрадеш детарути сари, эгер авал секIал дузахъалли:

1) Унрас кумекбирни ва илала зугIлуми дарх дуртIни.

2) Унрала лебдешличи мяштIхIейкIни.

3) Иличирад балагьуни гьарахъдарни.

4) Илала балагьуни багьандан сабур барни». Даширая, нушазивад гьарил пикридулхъехIе унрубачилси бархбасличила: Идбагли ﷺ нушаб аманатбарибси кьяйда сарив нушани унрубачил кадизахъурти бархбасуни? ХIейгеси биалра, бусягIят нушала унрубачилси ургала гIибратли буреси ахIен: нушала унабурхIла гьала унрани нясличилси тавра кабихьалликIун иличил къалмакъар даресцунра ахIи, ил лягIнатлизи ушес булан хIядурлира! Амма вегIла хъалибарглизиб се-биалра бетаалли, кумекбарахъес нуша унрубачи дугьадилзулра. Я Аллагь I, гIяхIти баркьудлумазир нуша гIердуцаба! Унрубачил ХIу разили калести бархбасуни кадизахъес икьалабара. Амин!

МУХIЯММАД МЯХIЯММАДОВ

2026-02-01 (ШягIбан 1447 д.) №2.


ТаравихIла дехIибала

ТаравихIла дехIибала дехIдирхьути сари дуббуцарла Рамазан базла цаибил бархIилис гьалабси дуги, тамандиру Хала БархIилис гьалабси дуги (Хала Дугилизир хIедиру ).   ТаравихIуни мижитлизир жамигIятличил дарни къулайси ва дебали дурхъаси саби, амма имкан агара биалли, хъулир даресра асубирар....


ЛямцIла манзил

Хъуммартидая: алжана нешла кьяшмауб саби. Хъатлаб хайгина баралра, нешла чебла ахъес хIейрар.   (бехIбихьуд гьалабси номерлизиб)   — Неш, хIура ила рузахъес рархьибси ахIенрив? — Агь, хIябилра ребкIесцад хIейгули рякьунра. Школа таманхIебиахъес багьандан, ца класслизир...


ШягIбан базличила баянти

Ил базла хасдешуни: цаибил – ил баз нушала Идбагла ﷺ базлизи халбируси саби; кIиибил - ил базлизив дубурцни гIяхIил чебиули саби;  хIябъибил – ил базлизиб Бараатла дуги леб.   «Аллагьлиﷻ лерил Сунени акIахъубтала кьисматуни ШягIбан базла байхъайзибси дуги...


Рамазан базла дурхъадеш

Нушала дурхъаси МухIяммад Идбагли ﷺ буриб: «Чи разивиаллира Рамазан баз бакIниличи, Аллагьли ﷻ илала кьаркьала цIализибад мяхIкамбиру». ГIуррара, Идбагли ﷺ буриб: «Рамазан базла цаибил дуги ЧевяхIси Аллагьли ﷻ иру: «Чи лева нуша дигахъуси, нушабра дигахъес? Чи лева нуша...


Янилизир пайдалати

Янилизир нуша бусягIят думсулра, гьанкI хIебиусин билзулра ва жявли зягIипдиркулра. Иличил барх иммунитет гIяшбиъниличибли цIакьагардирулра. Илгъуна аги витаминти хIедиъниличиблира бируси саби. ХIушаб гьаладирхьулра янилизир имцIали пайдалати цIедеш ва овощуни.   Апельсин – пергер...