бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

ДехIибала дирни

ДехIибала дирни

ДехIибала дирни

Бусурма дурхъаси чеблара бегIла гIяхIси ва гапла баркьудира чебетаибдешличил, къалабахIейкIули заманаличир дарибти дехIибала сари. Нушала МухIяммад Идбагла ﷺ ца хIядислизиб бурили саби, дехIибала дирухIели, сунела гьаларти цIули къалабали дергес гьалакли къуббикIуси дагъаличи мешумаркудая или.

 

Фарзла дехIибала

Бусурмайчи бархIилизир шудехI фарзла дехIибала хъарти сари. ШудехI дехIибала детерхахъурсилис бархIилис шуцIалидехI дарибхIелигъуна ужра (кири) биур:

Савлила – солат-уль-субхI 2 ракагIятла

ХIерейсла – солат-уль-зугьр 4 ракагIятла

ХIерила гIергъила (икIрала) гIаср 4 ракагIятла

БархIехъла (маркIачIила) солат-уль-магъриб 3 ракагIятла

Дугила солат-уль-гIишаъ 4 ракагIятла.

 

ДехIиба кIиибил шартI

Чарх, палтар, дехIиба мер нажаслизирад умули диъни

Нажаслизи кадурхар:

держ, жихI, шаха, хIи, рабчдарибти;

хя, цура, жяргабиубси мицIирагла кабц (гули) ва бала, чула диъ хIебукути мицIирагла ниъ, берхIибси гидгари, мицIирли архъибси мицIирагла кабц (гули).

Жяргадиубти мицIирагла кабц, гули (гъез, бала ахIи) дабагъладаралли, умудирар, амма цурала, хяла умухIедирар.

БебкIибси бялихъ нажаслизи халхIебиру. Чула тумазир хIи хIедашути арцанти шиннизи кагнили (нагагь илди дахъал хIедиалли), шин хIярамхIедиру. Бусурмантала гIядат хIясибли, делгьунти, чула диъ букути мицIирагла кубцри ва гулби дабагълахIедаралра хIярамти ахIен.

Хяла яра цурала нажаслизибад умубируси секIал 7 ицу, гьачам чараагарли гIянжиличил шин дархаили.

Нагагь палтарличи (кьаркьайчи) нажас чеакили биалли, бегI гьалаб ил убису, гIур нажасла тIем, гягI, ранг детахъайчи ицу. Илкьяйда палтарличиб, чархлизиб, дехIибала дируси мерличиб нажас лебнили дехIибала детхIерахъу.

ДехIиба хIябъибил шартI

ГIяврат кIапIли биъни

Мурул адамла гIяврат саби къудала (чIиличIа) ва кьукьубала ургала. Амма имкан лебли илгъуна куцличил дехIибала дарни карагьат (хIейгеси) саби. Мурул адамличир дехIибала дирухIели диалли гIяхIси саби: шалбар, бекIличиб кьапIа, духъянти дулгъубар хIева.

Хьунул адамла гIяврат саби лебилра кьаркьала, бекI някъра дяхIра ахIенси. ХIебиалли, я дехIибала дирухIели, я кьакьала дураулхъухIели гьаргли диэс асухIебирар я кьяшми, я бекI, я гъез.

ДехIиба авъибил шартI

ДехIибала чус кабизахъурси заманаличир дирни

Бусурма бегIла гIяхIси, Аллагьли ﷻ халаси кирибиахъуси баркьуди – заманаличир дехIибала дарни саби. ГIузру агарли дехIибала кьандиахъни бунагь саби. ДехIибала имцIали кьандируцад бунагьра имцIабикIар.

Савлила фарзла (паризала) дехIибала дирути сари шаладиркес дехIдирхьниличил, востокла шайчир савли гIячихъли цIуба тугъи дагьардиубхIели (ца тугъ ахIи).

ХIерейсла фарзла дехIиба замана баили бирар бархьли тIашкабатурси тIерхьала къантIкабикIуси дяхIцIи бухъянбикIни дурусбиубхIели.

ХIерила гIергъила (гIаср) фарзла дехIиба замана биур бархьли тIашбатурси тIерхьала дяхIцIи тIерхьала бухъяндешличира берхIи дай хIерейчи тIашбизурхIели, бегIла къантIси дяхIцIила бухъяндешличира (илди чедихьили) цугбикибхIели.

БархIехъла (магърибла) фарзла дехIиба замана биур берхIи тамай гIелабикибхIели, ил гIелабикибси шайчир хIунтIендеш лералцадхIи.

Дугила дехIиба замана биур бархIехъла дехIиба замана таманбиубхIели, ва савлила дехIиба замана баайчи бухъянбилтIан.

Акбар белчIи гIергъи, 15 минутла духIнар дарибти дехIибала бегIла дурхъати ва халаси кирила сари. ИлхIейчибад биалли, кири камбикIар илди дехIиба замана арбукьяйчи. Чедибра буриливан, замана арбякьи гIергъи, бунагь бехIбирхьур, замана имцIали аркьуцад халабикIули. Ил багьандан халаси гIузру агарли дехIибала кьандирахъути ахIен.

 ДехIибала дарнилизи халбируси саби (черахъни ахIи) илди дехIиба замана таманбиайчи (мисал гIергъити дехIиба акбар белчIайчи) ца ракагIяталра бетерхахъес бажардиикалли. Нагагь гIергъити дехIиба азан белчIайчи ца ракагIяталра барес бажардихIейкалли, гьаларти дехIибала черахънила нигетличил диру.

 

ДехIибала дарес карагьатси замана

ГIузру агарли карагьатси саби:

1.Савлила дехIибайс гIергъи, берхIи гъуцла кьадар ахъбиайчи.

2.БерхIи дай хIерейчи тIашбизурхIели (тIашбатурси тIерхьала дяхIцIи бухъянбикIес бехIбихьайчи). ЖумягI бархIила – асубирар.

3.БархIехъ берхIи тамай гIелабикайчи, ил бухъутI-хIунтIена биубхIели.

Илди замунтазир детерхахъес асубирар сабаб дакIубиубли дирути суннатла дехIибала: дазала дарнила, берхIи (бац)буцнила, заб тиладидирнила ва ц.

Черихъути дехIибала мурт-дигара дарес вирар. Илкьяйда дехIибала сегъуна-дигара замана дарес асубирар Маккализибси Месжид-уль-ХIярам мижитлизирра. Илар дарибти дехIибала цархIил мерличир дарибтачир 100 азирнали дурхъати сари, Мадинализибси МухIяммад Идбагла ﷺ мижитлизир дарибти – 10 азирнали, Иерусалимлизибси Аль-Акьса мижитлизир дарибти – 1000-нали, жамигIятличил – 27-айна, сивакличил – 70-айна, чялмачевли – 70-айна. Амма жамигIятличил дарибти дехIибала сеналра ЧевяхIси Аллагьли ﷻ дебали дурхъали чедиути сари ва илди декIардулхъути сари.

 

ДехIиба шуибил шартI

ДехIибала Кьиблаличи вяхIчили дирни

Лебилра дунъяла бусурмантани, саби чинаб хIербирули биалра, Саудунала ГIярабияла Макка шагьарлизибси Месжид-уль-ХIярам мижитла дайлабси КягIбаличи бяхIчили кабизурли дехIибала диру. Баягъи ил КягIба бусурмантала Кьибла саби.

 

Фарзла дехIиба чебла хIехъили биаллира

ХIедарили уркалунти фарзла дехIибала виубцад хъярхъли черахъес чебиркур. Ахиратлизиб гьарил бусурмай бегI гьалаб сунела фарзла дехIиба хIекьлизиб жаваб бедлуга. Ашкарси саби, цадехI фарзла дехIибала калунси 70 дус жагьаннабла цIализи калтнира.

Динна гIялимтани бурули саби, фарзла дехIиба чебла лебсини, лерилра ратибатунала мерлар, черихъути фарзла дехIибала дарни гIяхIси биъни, сенкIун илдани ратибатлара мер бурцу.

 

Рамазан-хIяжи МяхIяммадов

 

2026-08-01 (Сафар 1448 д.) №8.


ДехIибайс ужра

Дархьли, дурусли, чедетаахъили, кьабулдаресли дарибти дехIибайс Аллагьли ﷻ гIеббиахъуси халаси ужраличила бурути дахъал хIядисуни лерти сари. Илди гьаладирхьулра:   «МухIяммадлира ﷺ илала умматлира дарибти савлила дехIиба 2 ракагIят багьандан ил бархIилара ил дугилара бунагьуначивад...


ГIурра гаджетунала асарличила

Гьалавван наб ца тяниш къаршиикиб. «Нуни дила дурхIнази телефон батахъес вирули ахIенра. Мурталра илизив хахамвикIули сай. Кебасасли, вяв-чIярлизи ихъули сай, ва вяхIес булан валилзули сай. Балули ахIенра се барес хIяжатлил», – викIи ил.   Марлира, гIергъити дусмазиб...


БекIлибиубси ва мягIничебси масъала

Нушала улкали гIергъити дусмазир хъалибарг мяхIкамбарес ва гIеббуцес багьандан дурадуркIути сагадешуни дебали дигести сари. Бахъал дурхIначилти халибаргунас дедлугути арц, пособиеби, нешдешла капитал ва цархIилтира кункдешуни лер.   ГIергъиси манзил нушала улкализир 31 хIукму кьабулдарили сари...


УркIи изутира леб

КIел жумягIцадхIи, улкала цацадехIти регионтазирван, нушала республикализирра цIабикьалала (топливо) багьнала шайчир гIяхIцад дарсдешуни кадикиб. Илди хаслира къячдикун шагьуртазиб хIербирути адамтачи.   Буралли, цIабикьалала багьни дусла бехIбихьудличирадал гIяхIцадла ахъдиублири. Амма...


Республикализивра цаибси

Дила белкIла игитгъуна адамличила макьала белкIес цазаманализиб къияннира бирар, гьамадлира. Мурхьти багьудлумачилси гIялимличила белкIес, хаслира ил академик виалли, лайикьси тяхIярли бетхIерар или гьанбиркули бирар. ГIялимличил ца даражаличир ихтилатдикIес, гIилмулашал мурхьти илала багьудлумачи...