ДехIибала черихъни
ДехIибала черихъни
Бусурман адам 14, 5 дус виубхIейчивад балугълаваибси сай: хIебиалли, иличи дехIибала, дуббуцари ва цархIилти Аллагьлис ﷻ дирути гIибадатла жураби (фарзани) хъарти сари. Фарзла (паризала) цадехI дехIибала уркалунси чумал дус жагьаннабла цIализи мерлаируси ибси цацабехIти гIялимтани бурули саби. Итабси ца дус ишарти 50 000 дусличи цугбиркур.
Чебла лебсини виубцад жявли чебахъес гIягIнибиркур, акьуси замана илди черахъес харжбирули. Илди черихъни «гIурличи» арбухес асухIебирар. «ГIур» чис ва мурт лябкьянал ца Аллагьлицун ﷻ бала. Фарзла дехIибала черихъес чебуркъубси (илди чула заманаличир хIедарни багьандан) Аллагьла ﷻ халаси уркIецIилизивад улхъули сай. Идбагли ﷺ бурни хIясибли, МяхIшарла Диванна бархIи бекIличи чекабаибси берхIила цIали бекIла мехIе рурхъяхъухIели, Аллагьла ﷻ уркIецIила дяхIцIилиуб бирар 7 адам, илдазивад ца сай балугълаваибхIейчирад дехIибала детурхахъуси жагьил адам.
БегI гьалаб сецад дехIибала хIедарили уркалил дурусли белгидарес чебиркур, чIумали кьасбарили, гьар бархIи 5 яра 10 бархIила паризала дехIибала черихъес ва ил низам гьеч булъхIебулъули. ГIяхIси саби кIинайс ташмишхIейкIес, дехIибала черихъес вехIихьибси замана белкIни: бархIи, баз, дус ва черахъибти дехIиба лугIира бархли.
Черихъути дехIибала дурадеркIес карагьатси замана агара. Фарзла дехIибала черихъес вирар ратибатунала ва цархIилти суннатла дехIибултала мерлар. Ратибатунала ва суннатунала дехIиба чула заманаличир (нигетличил) паризаби черихъалли, илди детерхахънилизира халбирар, амма декIарли дарибхIеливан халаси кири гIебхIебиур.
СягIид Афандини паризала дехIиба чебла лебсилис ишдигъунти суннатуни детурхахъес маслигIятбариб: ратибатуни, тасбихIла, тагьажудла, зяхIяла, аввабинти, берхIи (яра бац) буцнила, заб тиладидарнила, сенкIун илди дехIибайс кири дебали халаси саби.
Уркалунти паризала дехIибала черихънила кIел тяхIяр лер:
а) бегI гьалар савлила паризаби черахъес, гIур – хIерейсла, хIябъибил яргалис – хIерейсла гIергъити ва ил тяхIярли гIурилтира;
б) гьар бархIи 5 яра 10 бархIила паризала дехIибала черихъес.
Гьайгьайрагу, гьарил черихъути дехIибайсра чараагарли нигет бирес гIягIнибиркур: «Нуни нигет барира савлила (хIерейсла, дакьала…) паризала 2 (4, 3…) ракагIятла дехIибала черахъес Аллагь ﷻ багьандан. Аллагьу акбар».
Паризала дехIибала черихънила нигетлизир илди се заманалал ва чум ракагIятлал чедиахъу.
ДехIибала чула заманаличир дарес хъарсиван, уркалунти дехIибала, гIеладяхI архIедухили, черихъесра гIягIнибиркур.
Авал мазгьабла имамти ва илдала гьунчи кабизурти цауркIли саби, се сабабли калахъунти диалра – хъумкартурли яра ускаи – илди черахъес гIягIнили диъниличи. Илис бикьридеш дирули саби иш гIергъиси хIядисли: «Аллагла ﷻ гьалабси чебла сеннира чебахъес лайикьси саби» (Бухари, 1754). Ашкарливан, Идбагли ﷺ чебли барибси саби сегъуна-биалра сабабли дехIибала калахъунсилизи илди черахъахъес ва ибси сай: «Илдас, сари черахъни ахIенси, цархIил тяхIяр агара» («Кабир» бикIуси жузлизиб Табранини бурибси саби).
Бурибсилизибад нушани иргъулра, хъумартурли яра ускаи дехIибала калахъунсили (илди мариэсти сабабти диалра) илди черахъес гIягIнити сари. Пикридухъенаягу, сабаб лебли калахъунти дехIибала черахъес гIягIнити диалли, сабаб агарли калахъунти черахъес гьатIира халаси сабаб леб. Ташмишдеш агарли, ишгъуна анцIбукьлизир илди черахънила цIакь гьатIира имцIабирули саби.
Кадизирая дехIибайчи.
МухIяммад Давудов