РабигIуль-авваль базла дурхъадеш
РабигIуль-авваль базла дурхъадеш

РабигIуль-авваль баз ЧевяхIси Аллагьли ﷻ дурхъабарибси саби лебил Сунени бархьибти идбагуназивад бегIлара Сунес дигуси Расул ﷺ акIни багьандан. Ил сабабли ил нушаб лебтасалра дебали дигахъес чебсира саби.
РабигIуль-авваль – нушала дурхъаси Идбаг ﷺ акIубси баз саби, нуша жагьаннабла цIализирад дерцахъес узуси, нушачивад Аллагь ﷻ чевверхахъес улгуси, Кьиямала бархIи нушаб шафагIят бируси Аллагьла ХIябиб ﷺ акIниличи разидешли Аллагьли ﷻ нушалара бунагьуни умудирниличи хьул леб. Аллагь ﷻ Кьуръайзив викIули сай (мягIна): «Бура чузи, Аллагьла ﷻ уркIецIичевдешличи саби разибикаб». (Кьуръан, сура 10, аят 59). Халкьлизиб бурни хIясибли, иш баз мавлидунала баз саби. Мавлид бирнира дебали пайдаласи саби – Идбагличи ﷺ вегIла диги разидеш дакIудирни, бусурман узбала ургабси диги цIакьбирни, садакьа бирни, Идбагличила ﷺ багьуди имцIабирни ва дахъал цархIилтира. Гьайгьай, гьарил базлизир бусурман адамличиб чебси саби илди дирес. Амма Кьудратла ВегIли ﷻ чебяхIбарибси ва дурхъабарибси баз нушабра имцIали дигахъес чебли биъни гIячихъли саби. ЧевяхIси Аллагьли ﷻ Идбаг ﷺ акIахъубси баз – нушаб гьанбушес дигни саби нушала гIямрула бетуцличила пикридухъахъес. Аллагьлис ﷻ бегIлара дигуси ва чеввикIибси Вакилличила ﷺ , илала гIямруличила ва ил гIевурцутачила имцIали багьес.
МухIяммад Идбаг ﷺ лебил дунъяла бусурман адамтас дигахъуси сай. Илини нуша бурсидарира къияндикибхIели сабурбирахъес, адамтачи дигичерли диахъес, иш дунъяличир хIялалли хIердиахъес. МухIяммад Идбаг ﷺ лебил дунъяла улкнала политикала гьабкьябанира марварибси сай. ХIурмат, сабур, бархьдеш, гIяхIдеш, сахаватдеш – илдигъуна къиликъуначи нушара бурсидирулра. 23 дус харждариб илини бусурмантала уммат бархьси динничи бурсибирули. Сунела балликьянаби бурсибариб ЧевяхIси Аллагь ﷻ селичивалра дебали дигахъес, дехIибала дирахъес, дуббурцахъес. Аллагьла ﷻ бархьси гьунчи адамти кабизахъес селра ахIерахIебариб. Нуша бурсидарира Аллагьличи ﷻ дирхарахъес, вегIла хъалибарг дигахъес, цала цали хIурматбирахъес, биштIа-халати балахъес жанивартачи уркIецIибирахъес. Мадинализив хIерируси ца адамла дебали вайси урши леври, вайсира ибхIели, ил вебкIибхIели илала дудеш бегIла гIергъиси гьунчи гьунивватесалра хIекIибси.
Ил урши вебкIили гIергъи биалли, дудешли ил муэрлизив Алжанализив чеваиб. Ил секIайчи тамашавиубси дудешли илизи Алжанализи хьураварнила сабабличила хьарбаиб, сенахIенну ил урши шаригIятла гьунчив гIямру дуркIуси ахIенри. Дудешла суаллис уршини жаваб чарбатур: «Гьачам ну адамтачил варх шагьарла дублав левхIели, ил замана Идбаг ﷺ гъазаватличивад чарулхъулири. Идбагличил ﷺ барх бякьунти асхIябтазибад нуни цализи Идбаглис ﷺ селра заралласи бетаурал, Идбагла ﷺ арадешличила хьарбаира, набзи ит асхIябли иб: «Шукру биаб АллагьлисI, Идбаглис ﷺ селра бетхIеур, ара – сагъли чарухъун», – ил секIайчи ну дебали разивиубра. Ну чIянкIли разивиубра Идбаг ﷺ ара-сагъли, хъули чарухъниличи. Ил разидеш багьандан, Аллагьли ﷻ дила бунагьуначивадра чевверхурли, нура Алжанализи хьураварили, разиварира». Дурхъаси хIядислизиб бурили саби: «Аллагь ﷻ хIушала я куцкабизличи я мас-давлаличи ахIен хIерикIуси. Ил хIерикIуси хIушала уркIиличи ва хIушала баркьбацличи сай». Аллагьли ﷻ нушаб тавфикь габ нушала уркIи ва хIялтIабигIят гIяхIдухъахъес, ва Идбагла ﷺ гьунчирад дашахъес. Кьиямала бархIи Идбаг ﷺ нушаб шафагIятли виахъес багьандан, нушани халаси къайгъи дакIубарес чебиркур. Идбаглис ﷺ нуша илцадра дигахъутира, илала манзил хIерхIедиубли хьалли, илцун сай Аллагьла ﷻ гьалав нушаб шафагIят виэс вируси.
Нушазибад чилилра багьес хIейрар Кьиямала бархIи сай чичил варх вирарал. Амма Аллагьли ﷻ дунъяличир лерай нушаб ихтияр лугули сай Кьиямала бархIи нушаб дигутачил дарх диахъес. Хаслира Идбагла ﷺ хIядислизиб леб: «Кьиямала бархIи адам сунес дунъяличиб дигути адамтачил варх вирар». Гьачам шайх МухIяммад ибн ГIялави ибн ГIяббас аль-Маликлизи хьарбаиб: «Сен нушала Идбаг ﷺ дегIла дурхъати Рабазан, Ражаб, ШягIбан бузразив ахIекIубли, РабигIуль-авваль базлизив акIубси?» Шайх ГIялавинни жаваб бедиб: «Идбаг ﷺ Рабазан яра Ражаб базлизив акIубси виаллири, адамтас гьанбирки илди бузранира Идбагла ﷺ акIни дурхъабируси саби или. Амма Идбаг ﷺ дурхъаварниличиб дурхъаси селра лебсив? Аллагьли ﷻ нушала Идбаг ﷺ акIахъуб РабигIуль-авваль базлизив, ил баз Идбаг ﷺ акIниличил дурхъабарес багьандан. Нуша иш дунъяличи дакIудиайчи Аллагьли ﷻ Идбагла ﷺ ура дурхъабарибси саби. Адам Идбаглис нушала Идбагла ﷺ нур къакъла чIалализи кабихьибхIели, лебилра малаикуни илала къакъличи хIербикIутири. ИлхIели Адам Аллагьлизи ﷻ тиладиухъун ил нур сунела андаличи кабихьахъес, малаикуни сунечи гьалабад хIербикIахъес багьандан.
ГIур Адам Идбагли ил нур сунези чебаахъес тиладибариб, илхIели Аллагьли ﷻ ил нур Адамла хала тIулбала никубачи шурбатур. ИлхIели Адам тIулбачи байики, илдачил сунела хIулби суркдарили иб: «Дила хIулбала шала, я Расулуллагь». ГIурра бикIули саби, дудешли сунела дурхIялис «МухIяммад» ибси у бедалли, ил дурхIя хъули ухIнаулхъухIели, дудеш тIашилзни дурхъасилизи халбируси саби или. Илцадра Аллагьли ﷻ дурхъаварибси сай нушала Идбагра ﷺ сунела ура. Бусурмантани Макка буцибси замана, Идбаг ﷺ вамсурли ца хъа дяхIцIилиув, илала лацличи хъарихьи, бамсриахъес вализур. Ил замана вакIили ЖабрагIил малаикли иб: «Я Аллагьла Расул ﷺ , ил хъа лацличира хъармалхьад илала дяхIцIиличира хIяжатмаркуд, сенахIенну ил хъулир хьунул адам лер ва илала хIечи халаси гьими леб, хIу я чехIеэс, я хIела тIама хIебакьес багьандан илини кьяпIдарили унза-улкьайра, кIапIдарили лихIбира хъули кариили сари». Идбаг ﷺ илавад увизур ва ил заманализив ЖабрагIил малаик гIурра чарухъи викIар: «ХIела къакъ ил хъа лацличи къячбикни багьандан Аллагьли ﷻ ил хьунул адамличи уркIецIибариб ва ил Исламлизи ляркьян».
Ил замана хъа унзара абхьили иларад хьунул адам дурарухъун ва Идбаглизи ﷺ рикIар: «Я Аллагьлла Расул ﷺ , ишбархIиличи бикайчи хIуйчив хIейгуси адам аги наб, нуни се бетаурсил балули ахIенра, амма гьанна хIуйчив дигуси адам агара наб». ДурхIялис раибси цаибил базлизив Аминатличи вакIили ахъси кьаркьа вегI адамли илизи разиси хабар бурибсири: «ХIела канилавси дурхIя—идбагунала пача сай». Аминатли вакIибси чи саял хьарбаибхIели, илини иб: «Ну илала дудеш – Адам сайра». КIиэсил базлизив цархIил адам вакIили, хIела канилавси дурхIя ил бегIла гьалабталара бегIлара гIергъитала пача сай - баянбариб илинира. Ил Шис Идбаг сайри. ХIябэсил базлизив вакIибси НухI Идбаглира Аминатлизи ил разиси хабар буриб. Авнайс иличи Идрис Идбаг вакIиб, гIур – Гьуд , урегнайс—Ибрагьим , верхIнайс— ИсмягIил Идбаг , гехIнайс – Муса , урчIемнайс—ГIиса Идбаг .
Лебтанилра Аминатла урши идбагуназивад бегIлара гIергъиси – илдала мугьур виъниличила балахъули, ил мубаракрарибсири. Илизибадли ашкарли саби Аллагьла ﷻ МухIяммад Идбагличи ﷺ диги. Ил багьандан иш базлизиб Идбагличи ﷺ дигиличил, Идбаг ﷺ дурхъавирули барибси гIямал Аллагьли ﷻ кьабулрабарили, нушала бунагьунира умударили, Кьиямала бархIи Алжанализи хьурабирантачил дарх нушара декIардарахъес хьулдикIехIе. Амин.
МУХIЯММАД МУХIЯММАДОВ