Кьайгимдеш
Кьайгимдеш

Сен асухIебируси урхIла виштIаси вегIла варес?
Ислам диннизир кьайгимдешла бархбасуни лерти сари, илдачила тIинтIли иш белкIлизиб бурехIе.
Кьайгимдеш ибси девла мягIна «хIеруди бирни» ибси саби. Нушала диннизиб ил къадагъабарибси ахIен. Амма сецад дигули хьалли, урхIла виштIаси вегIла ветаахъес вируси ахIен. Сен? СенахIенну, ил хIекьдеш барсбирни бетаруси саби ва урхIла урши-рурси илди абикьуртас гъамтили бетарути ахIен. Илкьяйдали абикьурти биштIатани илдала насаб даимбаресра бирути ахIен.
Бусурмантазиб ихтияр лебси саби цIуръа-ятим виаб, лайвакIили вархьватурси виаб виштIасиличи хIеруди барес. Ил палтар-кьяшличил, беркесиличил ва хъулрачил гIеввуцес, амма вегIлайзи халхIерили. Тяп илгъуна баркьуди гапбируси саби ислам диннизиб. Аллагьла Расулли ** буриб: «Ну ва ятим бекIахъудиличил гIевуцибси адам Алжанализир ишкьяйдали цахIнар дирехIе», - ва ибан тIулра ургабси тIулра чедаахъиб. Кьайгимдеш дарили, барсбирули биалли, ил къадагъабарибси саби диннизиб. Амма ятимличи хIеруди барес, бяркъ бедес, гIеввуцес асубируси саби. Ил шайчиб нушала дигуси Идбагли ** буриб: «БегIлара гIяхIси бусурмантала хъали саби, сунезибра ятимличила къайгъи дакIубируси».
Ислам дин кабизайчила кьайгимдеш
Адамтани урхIла дурхIни чула бетарахъни, ислам дин кабизайчи тIинтIбиубсири. Илдани биштIати чус барили, илдас чула уми дедлугутири, хIила гъамдеш, жинсла гъамдеш (кровное родство) лебхIели кьяйда. Бусурмантас къадагъабарибси ахIен урхIла дурхIни абилкьахъес. Илдани бирути саби халабаайчи илдачи хIеруди барес, бяркъес, гIеббуцес, амма илдигъунти дурхIнас чула дудешанала у ва отчество бедес чебси саби.
Мисаллис, эгер бусурмай сунела хъалибарглизи урши кили, сунела хIейъни балули хьалли, сунела хъалибарглизивадси ветаахъурли, сунела уршилагъунти ихтиюрти дедили, букьур вирули сай, илхIели сунела гъамти хьунул адамтачи хъайчикайахъесра къадагъабирули. ХIера илдигъунти кьайгимдеш къадагъадарибти сари нушала диннизир. Дурхъаси Кьуръайзиб бурили саби (мягIна): «…хIушани кьайгимдеш бирути уршби хIушала хIебариб. Ил – хIушала мухIлилизибси дев саби, Аллагьли* бархьдеш буруси саби ва гьунчи бархьбирути саби (сура «Аль-Агьзаб», 4 аят). ГIуррара бурули сай: «Илдачи чула дудешунала умачил дугьадилзеная, ил - бархьси саби Аллагьла * гьалаб. ХIушани илдала дудешуни хIебалули диадалли, илди хIушала динна узби ва хIушани абикьурти саби…» (сура «Аль-Агьзаб», 5 аят).
Айкьурси урши кьайгимлис букьурли вирусив?
ХIеруди барес касибси адам сай айкьуртала букьурли виэс вируси ахIен ва илис къадагъа агара кьайгимтала тухумтачи хъайчикайэс. Исламли кьайгимдешлис къадагъа кабизахъайчи, гIярабунас асухIебирусири чули хIеруди барес кибти уршбачил декIарбикибти хьунрачи хъайчикабиэс. Ислам динни биалли, мурул адамтас къадагъабирули саби, саби бегIти чула уршбачил декIарбикибти хьунул адамтачи хъайчикабирахъес. Амма ислам диннизиб асубирули саби сунени айкьурси ва сунела хIила урши ахIенсиличил декIаррикибси хьунул адамличи хъайчикайэс.
Хадижани (р.гI.) ясир асибсири, сунесра Зайд ибну Харрис бикIуси, ва Идбаглис ** пешкешварибсири. МухIяммадли ** ил акьуватур ва уршиван вяркъурли, иличи хIеруди бариб, кьайгимдеш къадагъабарайчи. Илис бикIутири Зайд ибну Мухаммад – Зайд МухIяммадла урши. Кьайгимдеш къадагъадарибхIели, илис гIуррара дудешла у бедибсири.
Аллагьла Расулли ** Зайд сунела рузикьарличи Зайнаб бинту Жахши хъайчикатур. ГIур илди декIарбикили гIергъи, Аллагьли * гIиддала манзил арбякьунхIели, Идбагличи ** хъарбариб иличи хъайчикайахъес. ЧевяхIсила хъарбаркь хIясибли, МухIяммадли ** лебтасалра гIибрат чебаахъибсири, кьайгимдешла мягIна ва нушала диннизиб урши-рурси вегIла варес асухIебирни.
Ил хIелаван кьабулвара, амма…
Бусурман адамли урши яра рурси хIеруди барес касили, вегIла урши-рурсиличи кьяйда хIеруди бирули сай: палтар-кьяшличил, берк-бержличил гIевурцули, бяркъ бедлугули, амма вегIла урши-рурсилагъунти ихтиюрти агарли ва букьурдеш хIедарили. Илис айкьурсила у хIелуга. Илгъуна хIеруди нушала ислам диннизиб къадагъабарибси ахIен. УркIи изули, виштIасиличи къайгъи дакIубарес, жавабкардеш дихес, иличила пикриикIес – илди дебали мягIничерти масъулти сари дурхIни абилкьутас, бегIти лебли биалра, агарли биалра.
ВиштIасилис сай гIеввуцили, сунечила къайгъи дакIубируси левни халаси кункдеш саби. Ва дурхIя касили, ил айкьес кьасбарибтани, къайгъибарес чебиркур ил чебла жавабкардешличил таманбарес багьандан.
Бурес чебиркур, эгер виштIасиличи хIеруди бареси тухумтазивад гъамси адам хIейалли, иличила къайгъи дакIубарес лебилра илабти бусурмантачи чебси саби. Кьайгимдеш дареси яра цархIил адам адхIехъалли, илди мер-мусала имамли илис кьайгим декIарируси сай.
Сегъунти шуртIразиб асубируси урхIла дурхIялис кьайгимдеш дарес?
Кьайгимдешла декIар-декIарти жураби лерти сари ва илди ислам диннизир къадагъадарибти ахIен. Илдасра кьайгимдеш бикIар. Исламла кьанунти хIясибли, урхIла урши-рурсилис кьайгимли виэс багьандан, ишди шуртIри дузахъес чебси саби:
1. ДурхIялизи бегIлара мягIничебси бурес гIягIниси саби - у, фамилия, отчество, сунела бегIти багьахъес багьандан.
2. Сунес кьайгимдеш дирутала лебдешла букьурли виэс вируси ахIен, илди бебкIили гIергъи.
3. Ятим урши хъайчикайэс асубируси саби кьайгимтала рурсиличи, яра сай арикьурси хьунул адамличи. Рурси шери рукьес рируси сари сай арикьурси кьайгим мурул адамлис яра илала уршилис. Амма илди шуртIри дузути сари илди-ургаб ниъла гъамдеш хIедиалли, яра мяхIрамтили хIебиаллицун.
4. ХIеруди барес рурси касили биалли, балугълараибхIели, илис чебси саби кьайгимти мурул адамтала ва илдала уршбала гьалар хIижабличир рашес.
5. ХIеруди бируси урши виалли, илис кьайгимдеш бирутала хьунул адамтани ва рурсбани илала гьалаб чула гIяврат кIапIбирес гIягIниси саби.
6. УргIебси жинсла адамтачи къячбикалли (шафигIитунала мазгьаб хIясибли, 6 дусра имцIара виубси), дазала дулъути сари.
7. Балугълаваибси уршилис сайцун калес асухIебирар сунес мяхIрамтили ахIенти хьунул адамтачил.
8. Кьайгимли ятимла лебдеш сунелайчибад декIарли бихIес ва мяхIкамбирес чебси саби. Илизибад хайри касес пикрихIейкIесра. ЧевяхIсини буриб (мягIна): «Бедлугеная ятимтас илдала мас, илди балугълабаибхIели, ва гIяхIси вайсиличи бехIсурмабиридая. Илдала лебдешлизибад селра мабукадая, ил халаси бунагь сабину!» (сура «ан-Ниса», 2 аят).
Ислам – даршудешла ва гIяхIдешла дин саби. Илизир гьар секIал чедаахъили сари адамли сунела яхI-ламус, сунела насаб бихIяхъес багьандан. Кьайгимли вяркъурсила, сай бегIти чула дурхIналагъунти ихтиюрти агнира чебаахъили саби. ХIядисуназиб бурни хIясибли, кьайгимдеш дебали Аллагьлис * дугуси баркьуди саби, амма ил бунагьличи шурбалтес асухIебирар. Адамла кьайгимдеш дарес ибси пикри акIалли, иличи чебси саби чедир чедаахъибти шуртIри дузахъес.
ХIЯДУРБАРИБСИ – Н. ИСМЯГIИЛОВА