бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Хуреглизирад дигахъу…

Хуреглизирад дигахъу…

Адамла арадеш – Аллагьли ﷻ нушаб савгъатдарибти ахирагарти лигIматуназибад ца саби, илис нушани арадешличи хIеруди бузахъес ва ил мяхIкамли бихIес чебси саби. МухIяммад Идбагли ﷺ ибсири: «Бахъалгъунти адамтани чула шайчир паркьагардеш дакIудирути кIел лигIмат лер: арадеш ва акьуси замана».

 

Адамла арадеш бархьаначи беркала букнила тяхIярлизибад дигахъуси саби. Гьанна халкь имцIали беркала букнила бархьси тяхIярличи хъарихъули саби. Се ибси беркала букнила бархьси тяхIяр? Ил беркала духудешличил букни ибси саби, цархIилван буралли, кьаркьала лерил сунес гIягIнити витаминтачил, пайдалати секIултачил гIеббуцни. ИлхIелира адамли кьаркьайс хIедиути витаминти, гIямрула дусми, бузахъуси хIянчи, сунезир лерти излуми ва цархIилти сабабти хIисаблизи касес гIягIнити сари. Беркала – ил нушала гIямрула хьулчи саби, нушани ЧевяхIсилис бируси тIагIят кьяйдали, кьаркьайс хIяжатси гьанкI кьяйдали… ГIе, беркай нуша Аллагьличи ﷻ гъамдарес яра гьарахъдарес дирутира.

ГIядатлибиубливан, имцIаси битIакI, иличибли арадешла даража нукьсанбикни – урхьулизиб куртIбикIуси миъла лесла чедибадси бутIа саби, сабабти биалли, гьатIира мурхьли дигIяндикили сари. ИмцIаси битIакI лайбакIес кумекбирути тяхIурти дахъал сари. Лебтанилра балуливан, илди сари: жигарчевли спортлизи ахъни, беркайзи дархиути гъудурмайти, витаминти пайдаладирни, беркала бархьли букнила жура-журала тяхIурти. Лерилра илди баркьудлуми дархьтиван кадизурли хьалли, илдани масъала селизиб сабил тамай гьаргбирули ахIен. Нушани букуси беркай кьаркьа лерилра биркIантачи, гъезбачи, камличи, никубачи, гормонтала цалабикличи, тIемличи, хIятта хIушала гьавличи балли асарбируси саби. Илала дурабад, адамли букуси беркайзирад дигахъути сари Аллагь ﷻ хIечив разили виъни ва хIела рухIлашалти цIакьанира.

Беркала цалабикес гIягIниси саби белокуназибад, гIявадешуназибад ва углеводуназибад. Белокуни клеткаби лушнилис дебали гIягIнити сари. Белокуни дуртIути сари духълумалайчи ва мицIираглайчи. Илди чула белшни хIясибли цаличи ца мешути диалра, чузир лерти аминокислотаби хIясибли декIардулхъути сари. Ил багьандан берклумазир диъ, хъара зумали пайдаладирнира бекIлибиубси саби. ГIявадешунани биалли адамлис цIакь бедлугути сари.

Илди агарли нушала кьаркьай А, D, К, Е витаминти чейсути ахIен, гIявадешуни хIедиалли, илди кьаркьайзирад дурадулхъути сари. Нушаб хIяжатти гIявати кислотаби нушаши кайсулра духълумазибад яра мицIирагла гIявадешуназибад барибси беркайзирад. Хиви, зайтунна, духълумала, цIудара гIинцила гIявадешуни, урбешла кьуми – лерилра илдазир гIявадешла кислотаби лерти сари.

МицIирагла гIявадешуни биалли дирар бялихълизир, гидгуразир, мазала бухъмуйлизир. Илди продуктуни дебали тухъти ва дахъал калориябачилти сари. Духълумала гIявадеш бахъхIи цIаличиб бемжахъалли, арадешлис заралласи саби. Ил сабабли диетологунани фастфудла (къалабаси тяхIярла) берклуми къадагъадирули сари. Кьаркьайс пайдалати сари къиянси журала углеводуни, сарира дубхули делкьунти бетIулизир, курпализир, овощуназир ва цIедешлизир дирути. БиштIатас дигути гьамадти углеводуни биалли, кампетуназир ва газличилти шиннизир (газировка) къаршидиркур.

БархIи лимон ва варъа бархаибти шинничибад бехIбирхьалли, арадешлис дебали пайдаласи саби. Илдачи че урбешла яра цIудара гIинцила гIявадешла кьулса бужалли, гьатIира гIяхIси саби. Илдас гIергъи гIянручIла хурегра беркес вирар. ГIянручI букуси цаибси беркалали биэс бирар къиянти углеводуназибад цалабикибси – каш, гIявадеш (укес сягIят гьалаб бужуси чедиб гьанбушибси гIявадешла кьулса), белокуни – гидгури яра кIантIи нуси. Адам бархIилис хIяйна укес гIягIниси сай: гIянручI, хIерели ва бархIехъ. ГIядатлибиубливан, бархIехъ кункси журала беркала букули бирар. БархIила бухIнаб се-биалра чIямбарес асубирар. Гьар 3-4 сягIятла бухIнаб пайдаласи беркала букес гIягIниси саби. Ургар чIямдирес асубирар: хиви, цIедеш, дерубти цIедеш, селра барххIеибти йогуртуни. ХIядурбарес къиянси, декIси беркала кьаркьа ва рухIлашалси арадешлис гIяхIси хIебирар. Шин дужесра хъуммартидая. ХIушала столличир мурталра цIедеш диэс гIягIнити сари, овощунира кьарра зумали пайдаладиреная, муридешунала мерлар хиви, варъа, дерубти цIедеш дукеная.

Нушала Идбаглис ﷺ дебали дигутири гIядатлати ва пайдалати продуктуни: чумиздагуни, харбуз, мухъила кьацI, ниъ, варъа, хиярти, зайтунна гIявадеш, къабакъ ва диъ. МухIяммад Идбагли ﷺ Аллагьли ﷻ къадагъадарибти берклуми пайдалахIедири. ХIялалси беркала букнили уркIилизибси иманна (бирхауди) чIумадеш имцIабиру, илгъуна адамла дяхIлизиб нурла шала бирар.

Хьунул адамлис беркала хIядурбирухIели, дазалачерли риэс, сунела кьаркьалацунра ахIи, пикрумира, уркIира умули дихIес чебиркур. Илини бируси беркалакIун сунела хъалибарглис лерилра излумас (кьаркьа ва рухIла) дарманни бетаэс гIягIниси саби. БиштIахIейчибад дурхIнази берклумалашалси гIяхIси тIягIям кайсахъуси, пайдалати бухъя-зегъа руркъяхъусира неш сари. Ил багьандан нушала чимхъни сели дирцIахъулрал пикридулхъес чебиркур. Пайдаласи, хIялалси беркала букути дурхIнира гъай агарли, халабаибхIели вайти бетаэс хIебирар. Ил кабизахъурси хIекьдеш саби.

Нушала Идбагли ﷺ гьачамалра хурегла шайчиб вайси гъай бурибси ахIен, Аллагьла ﷻ уркIецIиличил бархьибси ризкьила шайчиб сецад ил вегIлис гIяхIхIебилзули биалра, инкарси, балхIебикибси бурес асухIебирниличила балули. Сунес дигуси беркала илини букусири, цархIилван беркайчи къячхIелки ва илала шайчиб дубхIейхъи.

Адамла хIял-тIабигIятличи, бухъя-зегъаличи илини букуси беркай халаси асарбируси саби. ХIярамси, жяргаси, исламлизиб къадагъабарибси беркала букути адамтала ахир секьяйдали таманбиубсил динна хабуртазиб чуйнара-сера къаршибикиб. Илгъуна адам убкIухIели, Аллагь ﷻ гьанхIейкили, иманагарли убкIуси сай. Бусурман адамлис биалли, иличибра вайси секIал биэс хIебирар. Ил багьандан секIал асес, беркес гьалаб ил селизибад барибсил, чили барибсил, илала цахIнабиклизиб бусурмайс къадагъабарибси, хIярамси секIал лебал пикри бяхIчииэная. ХIушани букуси хуреглизибад дигахъуси саби хIушала кьаркьа ва рухIлашалси арадеш!

 

П.СУЛАЙБАНОВА

2026-05-01 (Зуль-КьагIда 1447 д.) №5.


Кьурбан-байрам

ГIид аль-АдхIа—бусурмантала бекIлибиубси байрам саби. Ил Зуль-ХIижжа базла 10-ибил бархIи, ГIярафала бархIилис гIергъиси бархIи бехIбирхьуси саби. ГIид аль-АдхIалис гIергъити хIябал бархIи (11, 12, 13) «ташрикьла» бурхIни сари.   ГIид аль-АдхIала бархIилис гьалабси бархIи...


ХIяжла дурхъадеш

Динна 5 рукнулизибад хIяж дурхъабарибси саби. Мисаллис, шагьадат, дехIибала, дуббацари - кьаркьа бируси рукну саби, закат - мас-хазнали бируси рукну саби. ХIяжлизиб биалли, Аллагьли ﷻ кIел журала гIибадат цаладяхъили сай, кьаркьа биркIантани ва масличил, ил багьанданра дурхъасилизи бейгIунси саби....


Тулкни

Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам Ахир заманала халкь, дунъяличи хъарихъур, Вайси чули гlеббурцу, бархьси гьуни бархьбалта Хlекьси гlеббурцнилизиб, илди бирар гlянцl-сукъур, Бакlиб ахир замана – пасадбиахъуб гlялам.   Гlялимти ва жагьилти, дунъяличи...


Балга-дугIя

Хала нешла балга Я Кьудратла ВегI Аллагь ﷻ! ХIела уркIецIилизирад МухIяммад Идбагла ﷺ шафагIятлизирад, Кьуръа баракатлизирад декIармадираба. Гьанагар изайзирад, дяхIагар балагьлизирад дерцахъаба, Аллагь ﷻ! Нушачибад хIярамси гьарахъбарили, хIялалси гьарзабара, зягIипти изайзибад мурахасбатурли,...


«Муриси къяналичиб кьутIкьуси бархьдеш гьалаб саби»

Гьалабван набзи бурибси къяна сабни аргъира.   АнцIбукьуни гIямрулизир сегъунти-дигара дирар. ЦацахIели къяна буресра чебиркути манзилти дирули дирар. Диннизибра бикIули бирар гIяхIдешлис къяна буралли, бунагь лебси ахIен или. Нуни аргъира къунба бугьути адамти имцIали биъни. Чули барибси...