Хъубзара, анхъчи, мирхъичи…

«Бузерила адамли дунъя жагабиру» - хIябилра бархьси бурала леб. Ил чинабалра – Северлизибра, Юглизибра, урхьназибра, хIурхъазибра – цагъуна кьадрила биъни лебтасалра ашкарси анцIбукь саби.
ХIянчи хIялалси някъбала бегIти нушачибра камли ахIен. Илди ургубалабра, ши-бухIнабра, ду-рала мер-мусаличибра чула сахаватси бузериличил декIарбулхъули саби. Сепайда, цацахIели бегIла хIянчилизиб ахIмакьуни чехIебаили, хIисабхIеба-рили кавлули кьадин.
Масала, кIишантани хIурматличил гьанбуршути адамти саби Мусала Абубакар, Ражабла ГIябдура-закь, Хъумбала Исматуллагь, Ибрагьимла Багъатир, Мусала Кьурбан, ГIяхIмадла МяхIяммад, ХIяса МяхIяммад, чулира минала хъубзурала ванзурби мицIирдирути, илди делгIули, далцули, унхъри ди-рули дузахъути.
Гьалавван илгъуна цагьатIи багьадурличил гьуниваэс кьадарбиуб.
БахъхIи чехIебаибси, сунес хала бегIтани Курку БехI или у бихьибси ургубалав къаршиикира.
ДуцIрумла ванаси савли. ЛехIси тIабигIят. Ду-гели чяхIдухъунти заб-маркали датдухъахъунти ва гьанна берхIила нурли чахьдирути илди мер-муса шиниша кьалтин чебушибтиван сарри. Курку БехIла лерилрара-сера делгIути хъуми-кьасурби, хъалта-кьарли ва занзби-кьадубани дерхъили, диркьурби детаурли сари. ЧIянкIли Кьямхъу къадала хIеркабикIуси, дургIелаличи мешуси ца хъу ургу-балаб декIарбулхъули саби. ДекIарбулхъули ибхIе-лира, гъумла авлахъличиб «оазис» бикIуси ши-нишдешла биштIаси ванзаван.
Ил мер адамла къайгъичерти някъбазиб биъни якьинни чебаэсли саби: жура-журала духълуми (ризкьи, картошка, нухутI хъара, кьехIни, хIяжланкIи, хIятта дубуртазир камливан дашути хиярти-помидортира дархли) хIекьли датдухъи дакIили сари. Гьалли духълумала кьасурби-хъумала чедирра удирра кIел анхъ лер – ца бягIлила, итил гIинцби-хъярбала ва чадурла. ИтатIирван чедиули сари улелъала (клубникала) царугти тугъи, сарира дикьурти ва хIунтIенни кIайдизурти улелъали вахдаршибти. Хъула хIярубаур 40-цад мирхъила тIакьа зяв или дучIули сари. Лебилра ванза мегьла хIярили алавбарили саби: илкьяйда хIеба-рес гIямал агара, сенахIенну дугIдерхурти мицIираглизи ганзхIедарахъес багьандан. Хъула ца дублаб къараулла къушгъуна ца биштIаси хъалира леб.
ХIера, ил хъула вегIра чейули сай.
ГIямар, кIишан Далайчи Сулайба урши ГIямар. Илини чекайзурли, улелъала тугъи-ургабад шлангра хъусбирхъули, духълуми шинни иркули сай. Иличила шилизир дахъал гIяхIла хабурти аргъибтиригу, ам-маки ил бархIи сайри иличи ну музаухъунси.
- ХIянчи гьамадбираб!
- ХIура араираби!
Ихтилат къантI-къантIси уббухъун: ГIямар хIян-чилизи вархилри, мурхьси къадаларад Курку БехIличи даахъибти шинна шлангра бархьбатурли, илала лякьирикIес шали аги. Биалра, дилакIун хьардаэсти лерри.
- ХIябдарш метрлацад лаглизирад ил бехIличи шин секьяйда кес виубри?
- ХIеркI гьалакабарили… кIавлизирад шин дихуси моторла кумекличил… ИшбархIила техника хIунира балуси саби…
- Хъура анхъра гьар бархIи шинни далхули ви-иши?
- Юх, хIябал бархIили яра ца жумягIли ил къул-лукъ гIеббуцалли, баибси саби.
- Улелъа гIядатлагъунти ахIен, - викIулра, се-нахIенну илди гидгуриван, хIятта виштIасила хункIван, халати сарри.
- Тяп ил хIу викIутигъунти сортла сари, гьала-гьала васвасикIули калунра, нушачир дакIесара, ванзали кьабулдаресара, дузес диэсара викIули. ЛергIер датдухъи дакIиб – разиварира.
Улелъала кьадуби, сегъунтилра хъалта-кьар агарли, умули сари: къяяни-ургар тIинтIдарили, къирличи мешути цIудара чIянкIила кесекуни сари. Илаб я миликъ я цIедешлис зарал бируси цIицIим-кала чебиули ахIен.
БягIлила анхъли гьатIира тамашаварира: нуни чедаибтири Хайдакьла районна Баршамайла, ЧIи-бяхIнила ва Жавгъатла бягIлила унхъри. ХIекьли сахаватли духъути, халаси сабухъ лугути. Ил ар-гъесири: диркьала мер саби, бягIли диркьала цIедешра саби. Ил багьандан дубуртазиб рахлира бягIлила галга берхъес хIебирар: яра янила бугIярдешли галгуби миъдиргIяхъу, яра гьала хIебла шахли вавни цIухдирахъу. ЦIедеш дакIибхIелира, нушачир илди арцантани гъарали лутIули дирар.
ГIямарла анхълизир 60-цад бягIлила галга лер-ри, кьялуби ванзаличи чекадаили, цIедешли дерхъили сари; духъутIаби, хIунтIенаби, ахсинаг-рангла цIедеш берхIила нурлиур зурхIябван парх-дикIули сари. «Эллелей, - викIулра, - хIязлис буили ахIен, къайгъи биалли, адамли шурмазибра анхъ бухъахъу бикIути. Анхъчи ГIямаргъунтас бур-гар илкьяйда бурибсира. Ягъари, ил дуги-хIери къарауйчив хIейалли, сен арцантани илала анхъли-чи чябхъинти хIедирули?»
Дила пикрира хапли анхъ чебиргъахъути итарадра ишарадра ахъдиубти къургъала, лачинтала, чIакнала тIама-гьамара цугдикиб. Юх, анхълизиб цалра ил арцан чебиули ахIен.
Набчи хIерилзули, ГIямарли хIянчи тIашаиб, шинна шланг ца мерличи кабатур.
- Арцантала илди накьра вецIал минутли гьачам тикрардикIути сари, - иб илини.
- Секьяйда?
- ХIера, ишди чумал галгаличи даршибти накьра-ла тIакьни чедиулрив? Илдазирад магнитофонни ар-цантала накьра чедихахъули сари. Къянбира, паси-кьунира, чякнира цIедешличи гъамдирули ахIен.
- ХIуни ишхIелла технология къуллукъличи кили валанри?
- Се биру, цархIилван илди байтармантани бер-кес цIедеш кахIевлахъа.
- Мирхъи хIердарес къиянхIебулхъулив?
- Мирхъи гужли хIердарес хIейрар. Ашкарли, иш анхъла кумекличил дузули диэс, варъа камхIеби-рахъу: вегIлисра, урхIлисра. Ишдус кьалли мирхъила дус бакIили саби викIаслира, хатIа хIебирар, варъа гьачамцун ахIи касилра, гIурра тIакьназирти варъала шалуби дицIили хIядурли са-ри.
- Чебиуливан, хIела хIянчи дахъал лер. Секьяй-да бажардииркулри?
- Ца адамлис гьамадси ахIен. Дила гIямрула рархкья Марзигетра музарулхъули рирар. НушакIун акьути адамти сарра, агара цархIил хIянчи, ишар дузахIелли ахIенси.
- Рурси ПатIиматли, илала биштIатани ку-мекхIебирулив?
- Шилизиб лебхIели музабулхъули бири, гьанна илди Каспийск шагьарлизи гечбиубли саби, ил багьандан рах-магли дурабикалли ахIенси. Ишдусра бакIес гIягIнили саби. Нушара илдачи хIерлира…
ГIямарлизи хьархIебаилихьар, шантани балуси саби, илини Совет хIукуматла 80 ибти дусмазиб Афганистаннизиб къуллукъбарибси виъниличила, илав къачагъуначил ургъули калниличила, ча-рухъунхIели ГIярасайлизиб шила хозяйствола тех-никум белчIниличила ва КIишала дахъал шалубар гимназиялизив мирхъичини узули калниличила.
- Ванза бузахъесра багьуди хIяжатси саби. ЦабутIаван, анхъ хIербаресра, мирхъи адикьесра…
- Гъай агара, багьуди хIяжатси саби. Или би-алра, дила пикрили, багьудира устадешра адамли-зир дусмадли минадирути сари. Дила дудеш Далайчи Сулайбан, сунела бунагь-хатIа урдуц, хъубзара вири, кIишанти бикIуливан, гъаршаназир хъусли дихули, чум-чумдехIра къачалайла дабри дур-дахъибси. Гьанбиркули бирар, ванзаличи ва тIабигIятличи диги виштIахIелил набзи дудешли минадиахъубти сарри или...
- Юлдаш ГIямар, сабухъ кьалли сархулри, ил се-кьяйда гьунчибиркахъулри?
- Ил масъала кьалли наб бекIмахбухъеси ахIен: Уркарахъибад, Кубачибад, сирхIя-муирала цархIил-ти шимазибад зянкъбикIар, гIур биалли саби бакIили ишарад цIедеш асили ардихули бирар…
Марлира, ГIямарли дашахъути цIедешла гьачам тIем багьурсини хъумхIерту, ашкарли, гIурра сунела кьумурлар илди диахъес хьуликIар.
Нуни сага-сагали чедидирхъулра ил анхъчини, хъубзарани ва мирхъичини къуллукъличи каибти ул-гу-мина. Чедидирхъулра лайкадакIибти ванзурбира ва пикриулхъулра: «Баркабан ГIямар. Ил ванзали-чиб сунела мер баргибси адам сай. ВегIла мер баргес гьамадси ахIен, сецадхIи умцIулихьар, эгер адамла сунени бируси хIянчиличи гъира хIе-биалли, ил талихIчевли виэс хIейрар, я илини гIяхIла хабар гIелаб батес хIейрар. ИшбархIи се-цад леба, нушаб хIянчи агара или, тIуйзи тIул хIебирхъути? Узес дигуси адамлис хIянчи мурталра лерти сари: илгъуна зяхIматчини ванзализирад шин адилтIа, шурмазиб анхъ бухъахъу, хьанцI-къаркъализибад юрт тIашбалта. Бахъбааб гIямрули-зир бузерила къел урдалтути!..»
ИБРАГЬИМ ИБРАГЬИМОВ