бекlлибиубси бяхlличи чарухъес

Гьалмагъдешла лишан

Гьалмагъдешла лишан

«Узидешла Юрт» гьарли-марли Дагъистанна ва Татарстанна ургарти гьалмагъдешла лишанни бетаурли саби. Мартла ахирличиб «Узидешла Юртлизиб» бетерхурси балбуцличиб республикала бусурманти бегI гьалаб урус мезличи Татарстанна гIялимтани шурбатурси «СахIихI альБухари» хIядисунала сборникличил тянишбариб. Гьалаб илаб «Калям Шариф» жузра гьалабихьибсири.

БутIакьяндеш дарибти-ургаб лебри: Дагъистанна муфтий шайх ГIяхIмад-Апанди, Татарстанна муфтий Камил хазрат Самигуллин, миллатла политикала ва динаначилти къуллукъунала шайчивси министр Энрик Муслимов, жуз дураибти автортала кьукья – ДР-ла Муфтиятла гIилмула ва багьудила отделла руководитель МяхIяммад Пахрудинов, ТР-ла ДУМД-ла шаригIятла масъултала шайчивси хIянчизар, Казаньна исламский университетла преподаватель ГIяхIмад Абу Яхъя Аль-Ханафи, ТРла муфтийла багьудила политикала шайчивси заместитель, «Хузур» издательский юртла генеральный директор Ришат Хамидуллин. Илкьяйдали жузличил тянишбиэс бакIилри динна ва жамигIятла хIяракатчиби, динна гIялимти, вузанала мугIяллимти, журналистуни ва бахъал цархIилтира гIяхIли.

Балбуц устадешличил бузахъулри ДР-ла миллатла политикала ва динаначилти бархбасунала Министерствола отделла начальник МяхIяммад МяхIяммадовли. МяхIячкъалала бекIлибиубси жумягIла мижитла муадзин Шамил Нурудиновли Дурхъаси Кьуръа аятуни делчIун. «СахIихI аль-Бухари» Кьуръайс гIергъи бусурмантала умматлис дебали мягIничебси жуз ва хIядисунала бекIлибиубсигъуна суннитунала сборник саби. ИлхIелира бусурмантала гIялимтани декIардекIарти замунтазиб къантIбарили шурбалтусири. БегIлара гIяхIсилизи халбарибси саби «Зубдатуль-Бухари» дагъистаннизивадси гIялим ГIумар Зияуддин ад-Дагъистанили ХIХ даршдуслизиб цалабяхъибси. Гьанналичи бикайчи ил урус мезличи шурбатурси ахIенри. Илизи кадурхули сари 1500 –личир имцIали хIядисуни. Россияла бусурмантас илгъуна жуз кумекли бетарар гIямрула гьарил шайчирти масъулти ирзес: медицинала, магьарла, чеблумала, васиятла, вачарла вягIдуртала, фикьгьила ва цархIилтира.

Зияудин ад-Дагъистани акIубсири 1849 ибил дуслизив, Миатлила шилизивадси динна гIялим ГIябдуллала ва Фатимала берхъибси хъалибарглизив. Илини бегI гьалабси динна бяркъ дудешличибад касили, гIур мадраса белчIун ва республикализиб машгьурти динна гIялимтачиб белчIуди даимбариб. Шамилла Имамат пашбехъубхIели, ил хъалибаргличил ГIусманхъала Империялизи гечиубсири. Иларра илини лайикьти багьудлуми касибтири, ил шайх, муфтий, Кьуръан уркIиличиб балуси хIяфиз, Идбагла (с.гI.в.) хIядисуни дяркъурси, литератор ва поэт сайри. ГIумар Зияуддинна някъли гIярабла, туркунала ва Дагъистанна мезаначил делкIунти, халаси мягIнала динна ва гIилмула 20-цад жузла хазна букьурлис наслулис калун. Илала хIядисунала жуз «СахIихI-аль Бухари» бегIлара бархьсилизи ва ташмишдеш агарсилизи халбирусира саби. Египетлизиб ил 1911-1912- ибил дуслизиб дурабухъунсири, илис гIергъи Турциялизибра. Татарстанна муфтий Камил хазрат Самигуллин викIар: «…Нушаб дигахъути сари Идбагла (с.гI.в.) Сунна ва Дурхъаси Кьуръан. ЦабехIти бикIули саби Кьуръан шурбатес асубируси ахIен или. Кьуръан шурбатес асубируси саби, илала дурхъадешла мягIна балути гIялимтала кьукья цахIнаб бузалли. Илизир нушала узби-дагъистанлантачил цаибти къяяназиртира. Иш шурбатурси хIядисунала жузлизирра гьайгьайрагу, нукьсандешуни диэсра дирар. Нукьсандеш ва жагъал агарси ЧевяхIси Аллагьла Дурхъси Жузцун саби лебси. Нушаб батурси динна гIилмула давлачебси букьур лебси саби. Гьаларти дусмазирра Кавказлизир ва Поволжьелизир сарри имIати жузи дурайути. Илди жузи гIярабла мез хIедалутасра дагьахъес имканбакIахъес багьандан, гьаннара ил гIядат мицIирбарес чебиркур…»

Ахирличив гъайухъунси Дагъистанна муфтий шайх ГIяхIмадАпандини буриб: «…ГIумар Зияуддин дурала улкализив хIервирули, ахъси даражаличи айкиб. Илис Турциялизибра ахъси кьимат бедиб – мухIяддис ва шайх ветаур. Наб дигулра, нушаб пергер гIибрат чебаахъибси цаванзалан кьяйдали, дагъистанланти чинаб-биаллира лайикьси тяхIярли хIербиубли. Ну дебали разилира татарлантас Аллагьли (с.т.) имкан акIахъубли, ил жуз шурбатниличи. Кьуръа мягIнара илдани шурбатурсири, ил саби ЧевяхIсилис илди дигахънила лишан. ХIушаб далгес дигулра баракатла гIямру, арадеш, даим хIушала акIубтани хIуша разидирули хIердиабая. Амин».

НАИДА ГЪУРУЕВА

2026-06-01 (Зуль-ХIижжа 1447 д.) №6.


Суалти-жавабти

- ДехIибала дируси мерличир яра палтарличир кадикибти гъез лерли диалли, дехIибала халдирутив? - Адамла гъез мурул адамла диаб яра хьунул адамла диаб нясдешлизи (нажаслизи) халдирути ахIен. Ил багьандан, гъез лерси мерличир дарибти дехIибала дулъути ахIен. Амма илди мяхIрам ахIенси хьунул адамла...


Буралаби

Адамличи адамла диги – дишес хIейрути цIа сари. ВегIлис хIейгуси цархIиллисра хIебиру. Вайси хабар жявли тIинтIбирар, гIяхIси хабар – кьанни. Вавни дерхъалли бирар мирхъили варъа бируси. МалхIямси гъайлира адам шадвиру. Някъбани вайси баралли, бекIли жаваб луга. Пикриагардеш...


Давла бурчан

Дубурла гьарахъси шилизи башуси дахъал кьячIикIуначилси гьунчиб дугила кьанси замана машина бикуси Мухтар ускаири, ва сунела бархкьябачил бехIемцIлизи викилри. Кункси машиналичибти шел адамлизибадли хIябал алхири, кIел декIли дяхъурбази бикили, аргъала деткахъилри.   ШаладиркухIели вачарличи...


Динна гIилмула кьани гьаргбарибси

Дагъистайзибси ислам динна тарих дебали давлачебси саби. Нушала динна гIялимти гьар-чинабалра машгьурти ва хIурматла адамти саби. Илдани сабри халкьлис бегIлара къиняси замана пачалихъли бархьбатурхIелира уркIбази берцудила иман минабируси. Лавашала районна Кьакьамахьила шира ил шайчиб дебали...


Хъалибарглис мягIничерти…

> Хъалибарг – дунъяличиб бегIлара жявхIелла социальный бяхIчибизла институназибад ца саби. Илкьяйдали хъалибарг сабира биштIаси пачалихъличи мешубиркуси жамигIятла белхъхIебелхъуси бутIара саби.   ГIямрула илди хIекьдешуначила нушазивад гьарилли балуси саби. ГIядатлибиубливан,...