Аялриз тербияни чирвал гунин бязи терефрикай
(эвел алатай нумрада)
Диде-бубади аялдиз неинки бедендин, гьакI акьулдин зегьметдин къадирни чирун лазим я. Винидихъ лагьайвал, гьар аялдихъ бедендин зегьметдалди авуна кIанзавай кIвалахар галкIуруни абурун акьулдин зегьметдин вахт къайдаламишда.
Амма акьулдин зегьметди нетижа гун патал илим ва яшайиш вилик физвай алай аямда аялриз тек са ктаб, дафтар къачун, абурухъ галаз къачур къиметрикай суьгьбетар авун бес жезвач. Важиблуди аял чIалал акьалтай вахтунилай чIехида, диде-бубади аялдин мецел пайда хьайи гьар са суалдиз акьалтIай жаваб гун я. Дуьз, акьалтIай жавабди аялдин зигьинда тапан фикирар арадал атунин рехъ атIуда, ам гьахъвал кIани инсан яз чIехи жеда, аялринни диде-бубадин арада гьуьрметлувал мягькемарда.
Акьулдин зегьмет чIугун патал аялдиз кIвале къулай шартIар, яни кIел-кхьин ийидай кьилдин кIвал, пIипI хьун чарасуз я. КIелунин вири алатар къайдаламишна, санал кIватIна, дуьзмишнавай кIвал хьуни аял акьулдин зегьмет чIугунал желбда, адаз вичи серфзавай гьар са декьикьадин къадир чир жеда. Вичин аял девирдихъ галаз кам-камуна аваз фена кIандай диде-бубади сифтени-сифте адаз акьулдин зегьмет чIугвадай шартIар яратмишда.
КӀелунин алатар, парталар ва масабур гьихьтин зегьметдалди арадиз къвезватӀа чируни аялар шейэрин къадир чир хьунал гъида. И тербия гун диде-бубадин, хизандин везифа я, вучиз лагьайтӀа тӀвар кьур шейэралди аял таъминарзавайбур гьабур я. Вичин шейэрин къадир тийижир аялдиз масадан, гьукуматдин шейэрин къадирни чир жедач. Адет яз, мектебдиз атай сифте йикъалай ихьтин аялрин къелем, карандаш фад гуьнгуьнай акъатда, ктабар, дафтарар, парталар ктад жеда, партайрал, столрал кхьинар, цӀарар арадал къведа. Гьеле кӀвале амаз диде-бубади гьар са алатди аялдин къуллугъдиз къведалди гьихьтин яргъи рехъ атӀузватӀа, гьадан гьакъиндай аялар гъавурда туна кӀанда.
Мектебдин малдиз къаст ийизвай аял кӀвалин, хизандин шейэрив мукьуфдивди эгечӀзава эхир. Мектебдин дакӀардавай гуьзгуь хазвай, партадиз кьацӀ язавай аялди хайи кӀвалин дакӀардавай гуьзгуь, столдин кек хурай тӀун бес. Садрани хадач. КӀвалин мал жуванди хьана, мектебдин мал душмандинди туш кьван. КӀвалиндини, мектебдиндини, хуьруьн клубдиндини — вири диде-бубайрин зегьметдалди арадиз гъанвайди я. Эгер гьар юкъуз абур пуч хьуниз рехъ гуз хьайитӀа, пака ишлемишдайбурал затӀни гьалт хъийидач. Аялрин зигьиндив и месэлаяр агакьарун диде-бубадин, хизандин везифа я.
Куьрелди, диде-буба аялдиз тербиядин кьилин чешне я. Гьар са аялдин тербиядай, чаз чеб, вилериз такуна, тийижиз хьайитӀани, гуьзгуьдай хьиз, адан диде-буба аквада. Диде-бубади кӀвалин къене аялдин «куруниз вуч куьткуьнайтӀа», уьмуьрдани къенин аялдин, пакагьан чӀехидан «тӀурунай» гьам аквада. Диде-бубадихъ галаз жезвай гьар са алакъади аялдин зигьинда вичин гел тазва. «Гьич фикир ийимир хьи, — лагьанай А.С.Макаренкоди, — тек са рахуналди, насигьат ва я буйругъ гуналди, куьне аял тербияламишзава лагьана. Уьмуьрдин гьар са декьикьада, гьатта куьн кӀвале авачирлани, куьне куь аял тербияламишзава. Куьне гьикI ва вуч партал алукӀзаватӀа, масадахъ ва я чарадахъ галаз гьикI рахазватӀа, гьикӀ хъуьрезватӀа, гьикӀ газет кӀелзаватӀа — вири и крарикай аял патал еке метлеб ава…». Гьеле 1930 лагьай, цӀийи школадин бине эцигнавай сифте йисара советрин машгьур педагог А.С.Макаренкоди лагьай и гафарин къуват къенин юкъузни вине амайди, гьамиша амукьдайди, тербиядин кьилин жавабдарар чеб тирди диде-бубайри рикIелай алудна виже къведач.
Гила тербиядин месэлайриз муькуь патахъай килигин. Диде-бубайриз аял тербияламишдай, чеб чешнелу яз бажармишдай къайдаяр чизвани, чизвачни? Аямдин гуьзгуьдай аквазвайвал, гзаф кьадар диде-бубаяр тербиядин месэлайрив хайи халкьдин, алай девирдин педагогикадин илимдин чирвилерал амал авуна эгечӀзава. Чи хуьрерин хизанрай акъатнавай, Ватан, гьукумат ва халкь патал вафалудаказ зегьмет чӀугвазвай жегьилри и кардин шагьидвал ийизва. Амма са кьадар диде-бубаяр, чна винидихъ лагьайвал, тербиядин месэлайрин гъавурда жезвач. Ихьтин диде-бубайрин арадай бязи вахтара чал хуьруьн майишатдин жуьреба-жуьре къуллугърал алай, лап вини дережадин чирвилер авай пешекарарни гъалтзава. Идан себебни гилани чӀехи пай колледжра ва вузра педагогикадин ва психологиядин илимриз бес кьадар фикир тагун я.
Тербиядин месэлайрин гъавурда диде-бубаяр тун муаллимдин ва мектебдин кьилин везифа жезва. Тарихдин илимрин доктор М.Ненашеван фикирдалди, гьар гьи дережадин хьайитӀани къуллугъчидиз тербиядин илим ва искусство чирун лазим къведа.
Аялар тербияламишна, абуруз гьар са илимдай чирвал гана кӀандай чкадал муаллимар, мектеб бязи вахтара, диде-бубайри гъавурдик квачиз ганвай тербия себеб яз, аялрик акатнавай чӀуру къилихар хкуддай чкадал къвезва. Идани диде-бубайрин ва муаллимрин алакъаяр гьамиша сигъ туширдакай лугьузва. Муаллимди аялдиз гузвай тербиядал аял мектебдиз атайдалай гуьгъуьниз ваъ, ам гьеле хизанда амаз гуьзчивал тухвана кӀанда. Им иллаки чи хуьрерин, гьар са хизандай сад ваъ, гзаф аялар мектебдиз къвезвай чкайра гъиляй къведай кӀвалах я. ИкI хьайитӀа, хизандин тербияни мектебдин тербия сад-садавай къакъатдач. Са гафуналди, муаллимди аялни, тербиядин гъавурда дуьз авачир диде-бубани тербияламишун герек къвезва. Гьаниз килигна, тербиядин кьилин жавабдарар муаллим, мектеб, кьвед лагьай дережадин — диде-буба я лагьайтIа, чун ягъалмиш жедач.
Кьилин тербиячи — муаллим диде-бубайриз тербиядин месэлаяр чирунив квелай эгечӀда?
Сад лагьайди. КӀвалах нетижалу яз кьиле фин патал муаллимрин коллективди аялрин тербия агъа дережада эцигнавай гьар са хизан, дериндай ахтармишна, чирна кӀанда. Ахтармишун кьиле тухун патал, чешнелу школайрин кIвалахдай аквазвайвал, фагьумлувилелди, вири терефар: диде-бубадин къуллугъ, образование, ацукьун-къарагъун, дуллух, абуру жемятдиз гузвай хийир, кӀел-кхьинин дережа, масабурухъ галаз авай алакъа ва масабур — фикирда кьуна, гьар са хизандиз туькӀуьрнавай анкетайри еке куьмек гуда. Татугай тербиядин дувулар, себеб чир хьайила, диде-бубайрихъ галаз гьикӀ рахадатӀа, абурун фикир квел желбна кӀандатIа, гьам якъин ашкара жеда.
Ихьтин ахтармишунрал амал авурла, муаллимди диде-бубайрихъ галаз кьилди-кьилди ва санал тухудай суьгьбетрихъни нетижа жеда, амал тавурла, иллаки жегьил муаллимрин гуьгъуьниз «цIинин нуькӀери шазан нуькӀериз вицӀ-вицӀар ийиз чирзава» лугьудай гафар атун мумкин я. Герек гьам жегьил, гьам яшлу муаллимдиз, эгер чIугвазвай зегьмет бада фена кӀанзавачтӀа, «вицI-вицIар» квекай ийидатӀа чир жен.
Кьвед лагьайди. Масадаз тербия гун патал, тербия гузвайди, муаллим вични тербиядин чешне хьун лазим я эхир. Муаллимвал тербиячидин къуллугъ я. Къуллугъдал тербиячи тир муаллим вичин хизандани, мектебдани, жемятдин арадани чешнелуди хьун лазим я. Муаллимдин аялар, хизан тербиядин чешнеяр хьун лазим я. Амма, гьайиф хьи, мектебда сад лугьуз, кIвале, хуьре чпел «маса чинар» алаз къекъвезвай муаллимар гьеле чи мектебра кими туш. Абуру куьчеда чиркин гафаралди сеперар гузвай аялриз, диде-бубайриз яб гузвач, нетижадиз фикир тагана, аялар, эрекь, пIапIрусар гъиз, туьквендиз рекье твазва, ачух кимел, халкьдин вилик къумарал къугъвазва. Ара-бир эрекь хъвана кимерал, куьчейра, чпикай чпиз регъуьни тахьана, кьил-кьилел алачиз, гьатта мектебдизни къвез алакьзавай «муаллимар» ава. Ихьтин «муаллим» диде-бубайрин ва аялрин вилериз килиг гьикI хъувурай.
Муаллим тек са тарсуналди, ийизвай краралди ваъ, гьакI винел патан акунралдини гьамиша хуьруьз, кIвализ фад аквазва. КIвачелай кьилелди муаллим виридаз чешне хьун лазим я. И кардин важиблувал чи мектебрин муаллимри лап дериндай аннамишун лазим къвезва. Памбагди кьеж кужумдайди хьиз, вири кужумзавай аялри халисан чешнелу муаллимрин къилихриз кутугай къимет гузва.
Сад лагьайди. «А муаллимдиз вири чида», «адаз гьим гъалатI ятIа, гьим дуьз ятIа, садлагьана аквазва», «ада акI баян гузва хьи, чун лап виридан гъавурда гьатзава», «вири суалриз жавабар гузва», «акI тарс ачухзава хьи, яб гун тавуна жеч», «вири крарин устIар я».
Кьвед лагьайди. «Строгий ятӀани, гьахълу я», «адахъ агъаз жеда», «ам регьимлу инсан я», «вун пашман тирла, тадиз аквада», «чIуру кӀвалах авурла, адан вилик регъуь жеда».
Амма, гьайиф хьи, бязи муаллимрикай аялар икӀ гьич рахадач. Аялар кӀаниви-лелди гьикӀ рахурай, абурувай гьатта школани куьче, кIвални класс сад-садавай чара тежезвай. Эхь, эхь, чна гьавайда икI лугьузвач. Вичин парталдиз, кьацIанвай шалвардин кикез, йикъаралди тун тавуна, эйбежер гьалда авай чурудиз, гьафтейралди михьи тавунвай кӀвачин къапариз факир тагана, мектебда, классда авай аялривай тербияда чешне хьун тӀалабзавай «муаллимрикай» бес гьихьтин фикир ийиз жен. И муаллимрин къимет, гьикьван зегьмет чӀугуртӀани, пуд шагьи жедайдал са шакни алач. Абур себеб яз, бязи вахтара диде-бубайри мектебдиз, вири муаллимриз санлай чаз виридаз ван къвезвай къимет гузва. Ахьтин муаллимриз педагогрин коллективди вирида санлай эсер авун лазим къведа. Тум кьацӀай са данади вири нехир кьацӀурда лугьудайвал, халкьдин арада вири девирра гьуьрмет хьайи, гилани авай муаллим лагьай тӀвар кӀанел вегьедани!
Тербиядин важиблу хилерикай сад диде-бубади муаллимриз ва муаллимри диде-бубайриз гузвай къимет я. Месела, куь аялар мектебдиз фена. Са вахтунилай эгер квез аялри ийизвай гьуьрметдин заминдиз муаллимриз абуру ийизвай гьуьрмет атайтӀа, инжиклу жемир. Им куьн себеб я?
Сад лагьайди, квевай куь аялдин яшари истемишзавай тӀалабунралди ам таъминариз хьанач. Женни ийидач. Квез куьмекдиз мектеб атанва.
Кьвед лагьайди, мектебда муаллимди куь аялдиз тек са Муса, Вели, Пери лугьузвач, лап сифте йикъалай куьне кӀвале ишлемиш тийизвай адан фамилия кьазва: Мегьамедов, Гьасанов, Эмирова ва мсб. Идани аял классдин коллективдин арада жавабдар авунихъ галаз сад хьиз, муаллимдин патахъ алгъурзава. Къуй алгъурай. Ихьтин вахтара диде-бубайрин буржи вичин аялдин вилик муаллимдин, хизандихъ галаз санал аял тербияламишзавай инсандин къимет виниз хкажун я.
Муаллимди вичини диде-бубайри хуьруьн майишатда чӀугвазвай зегьметдикай, хуьруьнвийрин кӀваликай-къакай хабар кьун лазим къведа. Аялдин диде-буба кӀвале, кӀвалахал, гьина аватӀа хабар такьуна, аялар тарсунай акъудиз, «хъфена диде ва я буба галаз хъша» хьтин тербиядин «къайдайри» садрани хъсан нетижа гудач. Нетижасуз къайдаяр ишлемишуни тербиячидин къуватсузвал къалурзава, адан чирвилерин зайифвал тестикьарзава, муаллимдикай, ада гузвай тарсарикай, мектебдикай аялрин рикӀ хунал гъизва, диде-бубайрин вилик муаллимдин тӀвар агъузарзава. Муаллимри гьамиша ихьтин фикирар рикIел хуьн герек я: «Чи вилик квайбур тек са ученикар туш, чи вилик квайбур сифтени-сифте гьа чун хьтин инсанар я. Гьавиляй ша чун абуруз инсанвилелди инсанриз хьиз къимет, чирвал, тербия гуз алахъин».
Хъсан жеда, эгер мектебдини хизанди аял тербияламишунин месэлаяр, ара датӀана, сада-садан зегьметдикай хабар, сада-садакай далу кьаз, уртахдиз гьялай-тӀа. Гьа икӀ мектебди хизандал аялдин кIелунин зегьметдин агалкьунар, нукьсанар, къиметар къалурнавай малумат, классда, мектебда аялдин алакьунар, ада тап-шуругъар тамамарунин малумат, аялдин юлдашрихъ, муаллимрихъ, мектебдин коллективдихъ галаз авай алакъайрикай малумат, аялди авур ва тавур бязи кIвалахрин нетижа ва абурукай муаллимдин фикирар, тербиядин месэлайрай меслятар ва къалурунар агакьарун лазим я.
Хизанди лагьайтIа, мектебдал, муаллимри кӀвализ ганвай кӀвалахар тамамар-завай къайда, серфзавай вахт, вичин къуватдалди тамамариз алакьзавани, авач-ни, гьалтзавай четинвилер, аялди йикъан режимдал амал авуникай малумат, мектебди, муаллимри аялдин зигьиндиз ийизвай таъсир, аялди мектебдиз ва муаллимриз гузвай вичин хсуси къимет, аялди хизанда вич тухузвай къайда, адан къилихрин дегишвал, гьевес, амалар къалурзавай малумат, муаллимривай, мектебдивай хизанди ийизвай истемишунар агакьарна кӀанда.
Гьелбетда, кьве патани гузвай и малуматри, гьакъикъатдинбур яз, четвертда садра кьванни гуз хьайитӀа, менфятлу нетижадал гъида.
Гьа икӀ, гьуьрметлу кӀелзавайбур, чун макъалада тербиядин бязи жигъиррикай рахана. Бязи жигъиррикай, вучиз лагьайтӀа, тербиядин месэлаяр гзаф кьадар жи-гъиррикай ибарат я. А.С.Макаренкоди вичин «Диде-бубаяр патал ктабда» лагьан-вайвал, гьар са аял гьикӀ тербияламишдатIа, меслят гун патал гьар са хизан ва муаллимрин коллектив чир хьун герек я. Им кьиле фидай месэла туш. Гьавиляй зун чи хуьрерин гзаф кьадар хизанра ва мектебра гьеле тӀимил фикир гузвай тербиядин са кьадар месэлайрал газет кIелзавайбурун ва гьакI кIелунинни тербиядин нетижадихъ къекъвезвай вири лезги жемятдин фикир желб ийиз алахъна. Эгер чалай и кӀвалах алакьнатӀа, макъалади куьне гьар юкъуз аялар тербияламишунин карда, галатун тийижиз, чӀугвазвай зегьметдиз менфят гайитIа, чун пара рази я.
