СУАЛ-ЖАВАБ
Мусурманриз килисадиз фидай ихтияр авани?
Имам ар-Рамлиди вичин «Нигьаят аль-Мугьтаж» ктабда кхьизва: «Мусурманриз килисадиз, синагогадиз ва икI мад фидай ихтияр ава, эгер:
- абурун (гьа ибадатханадин векилрин) ихтияр аваз хьайитIа;
- ана кьадардилай артух вине кьазвай шикилар, статуяяр авачиз хьайитIа».
Агьмад ибн Гьанбалидин мазгьабдин кесерлу алим имам аль-Къудамади вичин «Аль-Мугъни» ктабда кхьизва: «Шикилар (къадагъа тир) авай чкайриз фин къадагъа туш ва им Малики мазгьабдин фикир я, вучиз лагьайтIа имам Малика ам ихтияр авай кардиз мукьва тир карагьат яз гьисабзавай (карагьат ат-танзигь), амма къадагъа яз гьисабзавачир. ГьакIни килисайриз ва синагогайриз фин къадагъа туш».
Экуьнин кпIунал «Магьдина» кIелиз рикIелай алатна саждадиз фейитIа вуч жеда?
Экуьнин кпIунин кьвед лагьай ракатда «Магьдина» (Къунут) кIелун еке сунна я. Эгер ам рикIелай алатна ва я хуралай чин тийиз акурла кIел тавуртIа, капI чIур жезвач. Анжах «ат-тагьиятдилай» кьулухъ салам гудалди кьве сажда авун сунна я. Абуруз «суждату-с-сагьви» (гъалатI хьуниз килигна ийизвай саждаяр) лугьуда. И саждаяр ийидайла рикIяй ният авун лазим я: ният ийизва за суждату-с-сагьви ийиз Аллагь ﷻ патал («Фатгьу-ль-Муин»).
КапI ийидайла тирш ягъайтIа, ам чIур жезвани?
КпIунал сесер, гьарфар акъуддай ихтияр авачирди чаз чизва. Эгер кпIунал алай инсанди тирш ягъайтIа ва адахъ галаз гьич са гьарфни акъат тавуртIа, капI чIур жезвач. ГьакIни чIур жезвач, эгер мана гун тийизвай са сес акъатайтIа, месела «а». КапI чIур жезва, эгер мана гузвай са сес акъатайтIа, месела «я». Инсандиз: «ИкI яни?» суал гайила, ада жаваб гузва: «Я». ГьакIни, тирш ягъайла садалай гзаф гьарфар сивяй акъатайтIа, капI чIур жезва («Фатгьу-ль-Муин»).
КапI ийидайла кац виликай фейитIа, ам чIур жезвани?
Ваъ, кац виликай фейила капI чIур жезвач («Мангьажу-ль-Къавим»).
Вакьфа вуч лагьай чIал я?
Вакьфа – им инсанри менфят къачудайвал Аллагь ﷻ патал садакьадиз ганвай, ишлемиш авунивай куьтягь тежезвай затI я, месела: мискIин эцигдай чил, булах, муьгъ эцигун, рехъ дуьзарун, гьакlни сурарин чил гзаф пай чкайра вакьфа я. Пайгъамбарди () лагьана: «Садакьадикай менфят хкудзамай кьван, ам гайи касдиз суваб жеда». Вакьфа Аллагьдин ﷻ рекье гузвай шейиниз лугьузва, гьавиляй адан иеси Аллагь ﷻ жезва, садазни ам маса гудай, къачудай, пишкеш ийидай ихтияр амукьзавач. Вакьфа хьун патал ам ийизвай инсанди (адан иесиди) «За им Аллагь ﷻ патал вакьфадиз гана» лагьана ният авуна кIанда («Фатгьу-ль-Муин»).
Садбуру лугьузва: «Бес гьакьван зурба инсан – чи Мугьаммад Пайгъамбардиз () пIир эциг тавурла, ина авай шейхериз вучиз эцигзава?»
АкI лугьузвай инсанар я авамар хьана кIанда, я тахьайтIа кьасухдай халкьдин арада къал тваз кIанзавайбур. Пайгъамбардин () сур (пIир) виридалайни еке зиярат тирди дуьньядиз ашкара я. Ам Мединада авай «Пайгъамбардин () мискIин» лугьудай мискIинда ава. Авайвал лагьайтlа, мискlин лугьузватlани, ам мискlинда авач, ам Пайгъамбардин ﷺ уьмуьрдин юлдашдин - Айшадин кlвале) кучуднава. Виликдай а кlвал мискlиндихъ галкlанвай тир, гуьгъуьнлай ам мискlиндин сергьятрик кухтуна, амма а чкада капl ийизвач. Гьаждиз физвайбуру вирида адал зиярат йизва ва адан патав, Пайгъамбардин ﷺ гьуьрметдай тIалабунар йизва. Им инкар ийиз жедай кар туш.
Дастамаз къачудайла гъилерал яд цадайвал маса касдивай куьмек тIалабдай ихтияр авани?
Ихтияр ава ва дастамазни дуьз жезва. Анжах чарасузвал авачиз и кар авун карагьат я (меслят къалурзавач). Кьуьзуь, начагъ масадан куьмек галачиз дастамаз къачуз четинзавай касдиз карагьат жезвач («Ианату-тI-ТIалибин»).
РикIелай алатна, бедендал нежес алаз капI авуртIа, ам кьабулзавани?
Бедендал, парталрал ва я капI ийизвай чкадал нежес алаз капI ийидай ихтияр авач ва ам кьабулни ийизвач. Эгер рикIелай алатна нежес алаз капI авуртIа, рикIел хтанмазди а чка нежесдикай михьна капI цIийи кьилелай (къаза) хъувун лазим я («Мингьажу-тI-ТIалибин»).
КапI ван алаз авуртIа жедани?
Экуьнин, гъетрен (атран) ва йифен (месин) кпIар ван алаз авун (яни «Аль-Фатигьа» ва адан гуьгъуьнилай кlелзавай сура ван алаз кlелун) ва нисинин, рагъдандин кпlар ван алачиз (яни жуван къеняй, анжах жуваз ван къведай тегьерда) авун Пайгъамбардин ﷺ Сунна (суваб) я. Анжах кпlунал руку’да ва саждада кIелзавай дуьаяр гьамиша къеняй кIелун меслят къалурзава («Мингьажу-тI-ТIалибин»).
Экуьнин капI авурдалай кьулухъ ксун хъийидай ихтияр авани?
Экуьнин кпIунин азан гайидалай кьулухъ рагъ экъечIдалди авай вахтунда ксун карагьат я. И вахт ахвара акъудзавай инсандин ризкьи тIимил жезва, гьикI хьи а вахтунда цаварилай инсанриз ризкьи пайиз малаикар эвичIзава ва ахвара авай инсанриз адакай пай гузвач («Фатгьу-ль-Аллам»).
