Ажайиб махлукьатар
Ажайиб махлукьатар
НацIарин кац
Шикилдай аквазвай ажайиб гьайван кацерин килфетдик акатзавай нацIарин (къамишлухра жедай) кац я. Адаз уьлендин машахни лугьузва. Винел патан акунрай ам гзафни-гзаф адетдин кIвалин кациз ва йиртижи машахдиз ухшар я. Кьериз-цIаруз гьалтзавай гьайван тирвиляй ам Россиядин Яру ктабда гьатнава. НацIарин кац кIвалин кацерин вири жинсерилай еке я: адан яргъивал 90 сантиметрдив агакьда, заланвал – 15 килограммдив. Адет яз, абур хъипивални рагъулвал какахьай рангунинбур жеда.
И гъвечIи вагьшидикай сифте яз 1776-йисуз тIебиат чирунал машгъул И.Гуьльденштедта малуматар ганай. Россиядин сергьятра и кацер Дагъустандин дуьзенлухра, Каспий гьуьлуьн, Терек, Кума вацIарин къерехра, Кеферпатан Осетияда, Ставрополда ва масанра гьалтзава. НацIарин кац гьакIни Египетда, Азияда, Китайда ва масанрани яшамиш жезва.
Пешекарри тестикьарзавайвал, алай вахтунда чи уьлкведа абур 500 кьван ава. Инсанри абурал къанунсуздаказ гъуьрч авуникди, гьакIни и кацер яшамиш жезвай тIебиатдин ерияр (месела, нацIар, кул-кусар авай чкаяр) тергуникди абурун кьадар тIимил хьанва.
ГъвечIи вагьшийри балугъар, къушар, кьифер, мурдарар, къуьрер незва. КIвалин кацерилай тафаватлу яз, нацIаринбуруз цихъай кичIе туш. Абур гьамиша гьерекатдик жедай, нацIарай, кьакьан векьерай, кул-кусрай са артух экъечI тийидай, гзаф мукъаятлу гьайванар я.
Коалайрикай делилар
– Коала чанта квай гьайванрикай сад я.
– И гьайванар анжах Австралияда яшамиш жезва.
– Коалайрихъ жуьреба-жуьре жинсер авач.
– Австралиядин агьалийри сифтедай коалаяр север яз гьисабзавай. Гьакъикъатдани, и гьайван севрез ухшар я.
– Коалайрин тIуьн асул гьисабдай эвкалиптдин пешер я.
– Европавийриз Австралиядин къерех ачухай Жеймс Кукал ана коала гьалтнач. Гуьгъуьнлай, хейлин йисар алатайла, пешекарриз сифте яз коалаяр акуна ва абур ахтармишна.
– Темпел гьайван яз аквадатIани, коалайривай йигиндиз чукуриз жезва. Абурулай хъсандиз сирнав ийизни алакьзава.
– Коалайрин кIвачерал 5 тIуб жеда, амма абурукай анжах пудал къармахар ала. Къармахрин куьмекдалди абур регьятдаказ тарариз акьахзава.
– Адет яз, коалайри чпин уьмуьр гзафни-гзаф тарара акъудзава. Маса вагьшийрикай къурху авайвиляй абур тарарай чилел кьериз-цIаруз эвичIда.
– КичI акатнавай коаладин гьараюнин ван гъвечIи аялдин ванциз ухшар я.
– ТIебиатда коалаяр шумуд йисуз яшамиш жезватIа гьелелиг тайинариз хьанвач. Инсанри хуьзвай коалайрикай виридалайни гзаф яшамиш хьайидан 18 йис я.
– Яшамиш жезвай чкадилай аслу яз, коаладин заланвал 5-далай 14 килограммдал кьван хьун мумкин я.
– Дуьньядал атайдалай кьулухъ коаладин шараг зур йисан вахтунда диде-коаладин руфуник квай чантада амукьзава.
Цацар алай гуьрзе
ТIебиатда гъуьлягърин, мурдаррин жуьреяр гзаф ава. Шикилдай аквазвайди кул-кусра жедай, цацар алай гуьрзе я. И гъуьлягъ вичин хъуьрералди надир я. Къати рангари адан гуьрчегвал артухарзава. Виниз хкаж хьанвай адан хъуьрер цIакулриз ухшар я.
Цацар алай мурдарар Африкадин бязи уьлквейра яшамиш жезва: Конгода, Угандада, Кенияда ва бязи маса чкайра. И гъуьлягъ адетдин зегьерлу гуьрзейрин килфетдик акатзава. Абурун маса жуьреяр гьелелиг алимриз жагъанвач. Яргъивал 60-73 сантиметрдив агакьда. Бязи гъуьлягърилай тафаватлу яз, цацар алай гуьрзейрин вилер гзаф екебур я.
И гуьрзейривай регьятдаказ тарариз акьахиз жезва. Гзаф вахтара абур пешерал ва цуькверал жеда. И мурдарар са артух гьерекатрик жедач. Тарарин хилерал алчуд хьана, са шумуд юкъуз куьрс хьайи саягъда амукьда.
Цацар алай гуьрзейри асул гьисабдай йифен уьмуьр кьиле тухузва. Абуру хъипер, гъвечIи чурчулар ва нек хъвадай маса гъвечIи гьайванар неда.
Трубкозуб
Шикилдай аквазвай гьайвандиз урус чIалал трубкозуб лугьузва, чи чIала адаз дуьм-дуьз таржума авач. Винел патан акунар рикIиз чимибур туштIани, и гъвечIи гьайван ислягьвал кIандайди, гзаф секинди я. Ламранбуруз ухшар еке япар алай адан кьил акурла, инсандин фикирдиз противогаз къведа. Са тIимил кьван муравьед лугьудайдаз ухшар ятIани, ибур чара-чара гьайванар я.
Африкада и гьайванрал “чилин вакIар” лугьудай тIварни акьалтнава. Маса гьайван ва я инсан акурла, трубкозубдиз гьасятда кичIе жеда ва, чил эгъуьнна, гьаник чуьнуьх жеда. Йикъан вахтунда абур пара юзадач: чпин тIеквенра ва я ракъинал ксуда. Йифен вахтунда абур тIуьн жагъурунин гьерекатрик жеда, чпизни ни лап хъсандиз къведа.
И гьайванар алай вахтунда анжах Африкада ама. ЧIехи трубкозубрин бедендин яргъивал 100-158 сантиметр, заланвал 50-70 килограмм кьван я. Лап екебурун заланвал гьатта 100 килограммдивни агакьда.
Трубкозубри термитар, цеквер ва маса гьашаратар, бязи делилралди, къарникъузар, емишар незва.
Карч алай кIвагъ
Дуьньяда 10 агъзурдалайни гзаф къушарин жуьреяр яшамиш жезва. Лув гуз тежезвай бязи къушарни ава.
Шикилдай аквазвай къушраз карч алай кIвагъ (ва я Абиссиндин карч алай кIвагъ) лугьузва. Къушарин-носорогрин килфетдик акатзавай карч алай кIвагъарин кIуф ажайиб жуьрединди я. Абур Африкадин къумлух чкайра, кьериз кул-кусар авай генг чуьллера жедай вагьши къушар я. Кьилди къачуртIа, абур Сенегалдин, Эфиопиядин сергьятра гьалтзава.
Карч алай кIвагъар чIехи къушар я – абурун яргъивал саки метрдив агакьзава. Карч алай кIвагъарин кьвед лагьай жуьрени ава. Абуруз кафрский карч алай кIвагъ лугьузва. И жуьреяр асул гьисабдай Кьибле ва Шаркь патарин Африкада яшамиш жезва.
Карч алай кIвагъари гьашаратар, гъуьлягъар, гьатта хъалхъас хъиперни незва. И къушарин мад са кьетIенвал адакай ибарат я хьи, абур виридалайни яргъи уьмуьр кьиле тухузвайбурукай я.
