Ажайиб махлукьатар
Ажайиб махлукьатар
Утконос
– Утконосар РагъэкъечIдай патан Австралиядин уьцIуь тушир ятар авай вацIарин ва вирерин къерехра яшамиш жезва.
– Нер уьрдегдин кIуфуз ухшар тирвиляй и гъвечIи гьайвандиз “утконос” тIвар ганва.
– Утконос гьи жуьредин гьайванрик акатзаватIа тайинарун патал алимри гзаф ахтармишунар, алахъунар авуна. 1824-йисуз немсерин биолог Миккела и гьайван какаяр хадайбурукай ва гьа са вахтунда нек хъвадайбурукайни тирди малумарна.
– Утконосрин хамунал мичIи-шуьтруь рангунин сих сар жеда. Бедендин яргъивал тахминан 40 сантиметр я, бязи эркек утконосрин яргъивал 70 сантиметрдив агакьунни мумкин я.
– И гьайвандин заланвал 2 килограммдив агакьда.
– Юкьван гьисабдалди абур 10 йисуз кьван яшамиш жезва.
– Утконосдин шикил Австралиядин 20 центдин ракьун пулунал ала.
– КIуф хъуьтуьлди ятIани, утконосди цин кIане регьятдаказ лил чалда.
– Еке утконосриз сарар авач, незвай ем абуру рекъверин куьмекдалди регъвезва.
– Са юкъуз и гьайванди зур килограмм кьван ем незва.
– Утконосар йифен уьмуьр кьиле тухузвай гьайванар я. Абур уьцIуь циз садрани гьахьдач.
– Пидин запасар утконосди тумуна хуьзва, недай затIар жагъин тийизвай муддатда а запасрикай куьмек жезва.
– Хаталувилерикай чуьнуьх хьун патал утконосри гьахьдай кьве кьил авай, 10 метрдин яргъивал алай тIеквенар эгъуьнзава. ТIеквендин са кьили цик тухузва, муькуь кьили – кьураматдал.
– Алай вахтунда утконос вири халкьарин Яру ктабдик кутунва.
– ТIебиатда утконосриз душманар гзаф авачтIани, 20-асирдин эвел кьиле абурун кьадар лап тIимил хьана: хъсан хам алайвиляй инсанри абур тергзавай. Алай вахтунда и гьайванрал гъуьрч авун къадагъа я.
Бегемот
– Бегемотар кьвечхел кикер авай, Африкада яшамиш жезвай еке гьайванар я.
– Бегемотрикай инсаниятдиз къадим вахтарилай хабар авайтIани, и гьайванрихъ галаз алакъалу делилар илим вилик фейидалай кьулухъ винел акъатна.
– Кьураматда яшамиш жезвай гьайванрикай бедендин чIехивилин барадай бегемот пуд лагьай чкадал ала. Малум тирвал, виридалайни еке гьайван фил я, кьвед лагьай чкадал носорог ала.
– Бегемотдин заланвал бязи дуьшуьшра 4 тонндив агакьзава.
– Адет яз, абур цяй гишин хьайи вахтунда экъечIзава. Асул гьисабдай абуру йифен вахтунда незва.
– Виликрай бегемотар анжах векь незвай гьайванрин жергедай яз гьисабзавай. Амма эхиримжи вахтара алимри субутнавайвал, бегемотри крокодилдин ва я миргин як незва.
– Тамамдаказ тух хьун патал и гьайвандиз 50 килограмм тIуьн герек я.
– Абурувай це ксузни, цин кIаник 6 декьикьада кьван акъвазизни жезва.
– ТIебиатда чIехи бегемотриз маса гьайванривай зиян гуз жедач. Асланривай, крокодилривай анжах зайиф хьанвай бегемотрал ва я шараграл гьужум ийиз жеда.
– Бегемотдин жуьре тир гиппопотамдилай тIуьн авачиз 3 гьафтеда кьван уьмуьр давамариз алакьда.
– Юкьван гьисабдалди, бегемотар тIебиатда 45 йисуз кьван яшамиш жезва.
– Бегемотдин хамунин заланвал 500 килограммдив агакьун мумкин я.
– Ахтармишунрал машгъул алимрин делилралди, алай вахтунда тIебиатда 125 агъзурдалай 148 агъзурдал кьван бегемотар яшамиш жезва.
Дагъдин гьер
Вири халкьарин ва РФ-дин Яру ктабдик кутунвай гьайванрикай сад дагъдин гьер (архар) я. Адал “аргали” тIварни ала. Абур тIебиатдин къаравулда акъвазнавай тешкилатрин гуьзчивилик ква. И такабурлу гьайванар чи уьлкведа, Юкьван Азияда яшамиш жезва.
ЧIурун, дагъдин гьерерикай и жуьре виридалайни екеди яз гьисабзава. Заланвал 65-180 килограммдив агакьун мумкин я. Бедендин екевилизни рангуниз килигна, абур са шумуд жуьредиз пай жезва. Са бязи чешмейри тестикьарзавайвал, и жуьредикай виридалайни екеди Памирдин гьер я.
Итижлу делил ам я хьи, гьам диши, гьамни эркек архаррал яргъи, тухлах (звар ганвай) крчар жезва. Крчар акьван екебур я хьи, бедендин заланвилин 13 процент гьабурукай ибарат я. Спиралдин къайдада элкъвенвай тухлах крчарин яргъивал 190 сантиметрдив агакьда. Гъуьрчехъанрин арада и гьерерин крчар машгьур я, абурун къиметни екеди я. И гьайванар 12-18 йисуз кьван яшамиш жезва.
Хаталувал гьиссай береда и гьерери пурх яда. И жуьредин гьайванар чи уьлкведин хейлин регионрин, гьа жергедай яз Дагъустандин дагъларани дуьшуьш жезва.
Гатун вахтунда архарар лап кьакьанриз хкаж жеда, хъуьтIуьз жив тIимил авай чкайриз эвичIда. Дагъдин гьерер тIимил хьунин асул себеб гуьзчивал авачир гъуьрчехъанвал я. Идалайни гъейри, и гьайванар гьамиша яшамиш жезвай чкайрай инсанри абур йихтзава, анра кIвалин гьайванар хуьзва. ТIебиатда дагъдин гьерерал жанавурри, машахри ва маса вагьшийрини гьужумзава.
Тапир
Шикилдай аквазвайди векь недай гьайванрикай тир тапир я. Абурухъ гъвечIи хуртIумни ава. Винел патан акунрай гзафни-гзаф къабандиз ухшар и гьайвандин бедендин яргъивилел саки 2 метр жеда. Заланвал 110 килограммдилай 300-дав агакьда. ТIебиатда абур саки 30 йисуз кьван яшамиш жезва.
Тапирар къадим гьайванрикай яз гьисабзава. Исятда абурун анжах 5 жуьре ама. Нек хъвадай маса гьайванрикай тапирриз гзафни-гзаф балкIанарни носорогар мукьва я. И гьайванар Юкьван ва Кьиблепатан Америкада, Азияда ва маса чкайра гьалтзава.
Тапирар тамун гьайванар я. Абуруз яд гзаф кIанда. Цин хъуьтуьл векьер нез, маса вагьшийрикай чуьнуьх жез, абур гзаф вахтара це гьахьна жеда. Тама абуру майваяр, пешер неда.
Адет яз, тапиррал севери, ягуарри, крокодилри ва анакондайри гьужумда. Инсанри гъуьрч авуникди алай вахтунда абурун кьадар лап тIимил хьанва. Абур Яру ктабда тунва.
