Мусурманди юкъуз ийидай крар
Эвел алатай нумрада
Кьвед лагьай жуьре – алимар. Абур, илимдин чирвилер къачуна, масабуруз Исламдин илимар чирзавай, вузра, медресайра тарсар гузвай, Исламдихъ эвер гузвай, илимдикай менфятлу ктабар кхьизвай, инсанриз зурба хийир гузвай ксар я. Ахьтин инсандиз ферз ва суннатдин кпIар авурдалай кьулухъ чIехи пай вахт менфятлу илимдин чирвилер раиж авуниз харж авуртIа хъсан я.
Инсанриз гьамишалугъ уьмуьрдихъ гьазур жез эвер гузвай, фана дуьньядин менфятсузвал ва усалвал къалурзавай, Аллагьдихъ ﷻ кIанивал кутазвай, Адан регьимдикай лугьузвай, Аллагь Тааладин ажайиб махлукьатрикай фикир ийиз эвер гузвай, жуван нефсинин ва къилихдин нукьсанар кьатIудай ва чир жедай мумкинвал гудай, рикIин сидкьидай ва къвердавай гзаф Раббидиз ﷻ ибадат ийиз эвер гузвай илимар менфятлубур яз гьисабзава.
Гьатта чIехи алимди экв малум хьайидалай кьулухъ рагъ экъечIдалди Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал, муршиддин тапшуругъар тамамарун патал, Аллагьдиз ﷻ зикир авун ва Адавай тIалабун патал вахт чара авун лазим я. Рагъ экъечIайдалай кьулухъ чими жедалди илимар чирун лазим я, чими вахт алукьайла рагъдандин кпIунал кьван илимдин ктабар кхьинал ва илимдин делилар кIватIунал кIвалахна кIанда. Рагъдандин кпIунилай кьулухъ нянин ярарал кьван ученикри, маса мусурманри Къуръан кIелуниз яб гун, тафсир ва маса хийирлу илимар чирун лазим я. Нянин ярарилай кьулухъ нянин кпIунал кьван Аллагьдиз ﷻ зикир авун, муршиддин тапшуругъ тамамарун, истигъфар («Астагъфируллагь») лугьун, Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелун лазим я, и кар патал йифен вахт ишлемишайтIани хъсан я. Имам аш-Шафииди йиф пуд вахтуниз пайна: са вахт Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал, кьвед лагьайди – илим чирун патал, пуд лагьайди – ксун патал. Ихьтин паюн кьиле тухунин четинвал ва я регьятвал, гьелбетда, йисан къене дегиш жезвай йикъан ва йифен яргъивилелай аслу я.
Пуд лагьай жуьре – мутаалимар, яни Исламдин илимар чирзавай ученикар, студентар. Илимар чирун ва абурал машгъул хьун суннатдин кпIарилай ва зикиррилай, яни Аллагь ﷻ рикIел гъунилай ва Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелунилай къиметлу яз гьисабзава.
Мутаалимдин зегьметдиз алимдин, муаллимдин зегьметдиз хьиз къимет гузва. Муаллимди тарс гузва, мутаалимди лагьайтIа, кьатIузва ва илим чирзава. Неинки дериндай илимар чирзавайбуруз, гьакI адетдин инсандизни алимдин патав фин ва я илимдин межлисра иштирак авун суннатдин ибадатдилай къиметлу яз гьисабзава. Адетдин инсанрин арада ахьтинбурни хьун мумкин я хьи, капI ийидайла абуру са важиблу затI, кпIунин пай ва я шартI ахъайзава. Эгер, илимдин межлисда иштирак ийидайла ва я алимдихъ галаз ацукьнавайла, инсан вичин гъалатIдин гъавурда акьуртIа, ада амай вири уьмуьрда вичин капI дуьзар хъийида ва ам дуьз ийиз гатIумда. Гьавайда лугьузвач хьи, пудкъад йисуз ибадат авунилай са сятина илим чириз алахъун хъсан я. Илимдин межлисдин важиблувиликай ва къиметлувиликай ва ана иштирак авуникай лап гзаф кхьенва.
Ка`аб аль-Ахбара лагьана: «Нагагь инсанриз илимдин межлисдин, алимрихъ галаз санал хьунин къиметлувал чизвайтIа, ана иштирак авун патал абур чеб-чпихъ галаз кикIидай; къуллугъчи вичин кIвалахдилай элячIдай, пачагьри чпин тахтар тадай, алверчийри чпин базарар гадардай, анжах алимрин межлисриз фин патал».
Амма, гьелбетда, мукьвал-мукьвал алимрин межлисриз физ, Аллагьдиз ﷻ зикир авуникай, Къуръан кIелуникай, Пайгъамбардал ﷺ салаватар гъуникай ва маса жуьре ибадатрикай михьиз къерех хьана виже къведач. Вири крар туна илимдал машгъул хьанвайбур такабурвили кьун мумкин я, а азардикай сагъ хьун четин я, гьавиляй мукьвал-мукьвал Аллагьдиз ﷻ зикир авуна ва шейхдин тапшуругъар тамамарна кIанда.
Кьуд лагьай жуьре – ибур кIвалахзавай инсанар я, сеняткарар, къуллугъчияр, алверчияр, яни чпин хизан хвена ва абурухъ гелкъвена кIанзавайбур. Хизан хуьз мажбур тир инсандиз суннатдин ибадат ийиз ва меслят къалурнавай илимар чириз вахт харж ийидай ихтияр авач. Ахьтин инсандин кьилин везифа ва ибадат – вичин хизан хуьн патал гьалал ризкьи къазанмишун я. Амма кIвалах ва алвер ийидай вахтунда Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз рикIелай алудна кIандач: зикир авуна кIанда (келима шагьада, истигъфар, тагьмид ва икI мад кIелиз), Халикьдин ﷻ махлукьатрикай фикирар авуна, Къуръан кIелна, Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелна, шейхдин тапшуругъар тамамарна кIанда, Халикьдиз ﷻ ибадат ийиз ва жуван диндин чирвилерин дережа хкажиз алахъна кIанда.
Гьатта кIвалахдин кьетIенвиляй инсандивай суннатдин кпIар ийиз тежез хьайитIани, адавай Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз, тагьмид кIелиз жеда. Ризкьи ва яшайишдин чарасуз няметар жагъуруниз харжнавай вахт квачиз, амай вири вахт инсанди Аллагьдиз ﷻ ибадат авун патал харжна кIанда. Амма инсандивай хизан ва аялар хуьн патал чарасуз кьадардилай артух няметар ва девлет къазанмишиз жез хьайитIа ва Аллагь Таала рази хьун патал кесибриз ва етимриз пайиз ва я мискIинар ва медресаяр эцигиз куьмек гуз хьайитIа, и кар суннатдин ибадатдилай къиметлу я. Идакай неинки гузвайдаз хийир жеда, гьакI амай инсанризни. Адалай гъейри, адаз мусурманрин кпIарикай хийир жеда ва зурба берекат, Аллагь Тааладин патай кьве дуьньядани сувабар артух жеда. Чирвилер къачун ва пешедин иеси хьун, гьакIни абур патал вири жемятдин везифа я – фарз аль-кифая. Инсанриз хийир гуда лагьана михьи ният аваз зегьмет чIугвазвай инсандиз чIехи суваб кхьида.
Вад лагьай жуьре – хуьрерин, шегьеррин, районрин, областрин, уьлквейрин кьилер ва я тешкилатрин, идарайрин, карханайрин, дестейрин, фирмайрин ва икI мад регьберар.
Эгер винидихъ тIварар кьур къуллугърикай садал алай инсанди михьи ниятдалди Шариатдин къанунрихъ галаз кьурвал инсанрин месэлаяр гьялиз ва къайда тваз хьайитIа – им суннатдин ибадатдилай, Аллагьдиз ﷻ зикир авунилай къиметлу я. Крарикай азад вири вахт абурни Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз, Къуръан кIелиз ва кпIар ийиз акъудун мажбур я. Гзаф ибадат йифен вахтунда авун лазим я.
ГьакI Умар асгьабди ийизвай. Ада лугьудай: «Заз зун мус ксудатIа чидач: эгер зун юкъуз ксайтIа, за мусурманриз зарар гузва, эгер зун йифиз ксайтIа, жуваз зарар гузва».
Винидихъ лагьайдай хкатзава хьи, кьве кар суннатдин ибадатдилай къиметлу я – им илимар чирун ва мусурманриз хийир авай крар авун. Эхиримжибур кьилди тир, масадалай аслу тушир ибадат яз гьисабзава ва абуру масабуруз хийир гузва, гьавиляй абур адетдин суннатдин ибадатдилай къиметлу, вучиз лагьайтIа абурукай масабурузни хийир жезва.
Ругуд лагьай жуьредик дерин ва кьуна акъвазариз тежер Аллагьдихъ ﷻ кIанивал авай инсан акатзава, ам михьиз Аллагь ﷻ Сад Тирвилик акатнава ва ада вири хъсанвални писвал Аллагьдивай ﷻ тирди аннамишзава. Ферз тир кIпар ва ратибатар (ферз тир кпIарин вилик ва я кьулухъ галай суннатдин кпIар) авурдалай кьулухъ, адаз виридалайни гзаф кIанзавай кар – вичин рикI Аллагьдихъ ﷻ галкIурун ва
Адаз зикир авуна ва кIан хьуна цIурун я.
РикIихъ галаз ва я адаз аквазвай ва ван къвезвай вири затIарихъ галаз алакъалу крар адаз насигьат, ибадат ва Аллагь Тааладиз мукьва хьун яз аквазва. Им лап кьакьан дережа я, адахъ анжах мукьвал-мукьвал ва гьамиша Адаз зикир авурла, жуван рикI михьи авурла ва идахъ жуван руьгь (нефс) вердишарайла агакьзава.
Пуд лагьай пай – рагъдандин ва нянин кпIарин арада авай вахт. И вахтунда ратибатар авун лазим я, ахпа, вири шартIар ва вичин ферз тир паяр кьиле тухвана, лазим тир къайдада нянин капI авуна кIанда. Ахпа, экуьнин кпIунин гуьгъуьнилай хьиз, Къуръан кIелун, Аллагьдиз ﷻ зикир авун, Адалай тарифар авун, дуьаяр кIелун, Пайгъамбардал ﷺ салаватар кIелун, шейхдин тапшуругъар тамамарун ва икI мад авун хъсан я. Виридалайни къиметлу вахт – нянин ярарилай кьулухъ михьиз рагъ акIидалди авай вахт я. И вахтунда «астагъфируллагь» лугьуз туба авун, Къуръандин сураяр кIелун, «Ва-ш-шамси ва-з-зугьагьа», «Ва-л-лайли иза ягъша» гафарилай башламишзавай, кьве «Къуль а`узу» ва масабур кIелун хъсан я.
