Кьиникьихъ галаз алакъалу ферзер ва эдебар
Чан гайидалай кьулухъ руьгь инсандин бедендай экъечIзава. Инсан мейитдиз элкъвезва. Руьгь гаруз ва я гьавадиз тешпигь я. Ам аквадач ва гьамишалугъ амукьзава.
Азарлудал кьил чIугун сунна я, иллаки ам кьиникьин азар ятIа, амма яргъалди адан патав амукьун меслят къалурзавач. Азарлу касдив сабур ийиз тун, хъсан хъхьун патал дуьа кIелиз тун ва веси цIийи хъийиз тун хъсан кар я. Азарлу касди гзаф Аллагь рикIел гъайитIа, салаватар кIелайтIа, духтурдилай гъейри мад масабуруз вичин азардикай гзаф ихтилатар ва арзаяр тавуртIа хъсан я. Иллаки «Ихлас» сура гзаф кIелайтIа, хъсан ксарикай рахайтIа хъсан я, вич кьейидалай гуьгъуьниз къадагъа шелар тавун патал, яс кьун тавун патал ва Пайгъамбардин ﷺ суннадал хьун патал вичин хизандиз ва мукьва-кьилийриз веси авуна кIанда. ГьакIни азарлуди патал хуш гафаралди Аллагь рикIел гъайитIа, хизандилай ва аялрилай гъил къачун тIалабайтIа хъсан кар я.
Чан гузвай касдин къвалав гвайда «Ясин» сура кIелайтIа ва чан гузвай касдин рикIел атун патал адан патав мукьвал-мукьвал «Ля илягьа илляллагь» (Сад Аллагьдилай гъейри мад ибадатдиз лайихлу худаяр авач) гафар тикрар авуртIа суваб я. Чан гузвай касдиз а гафар лугьуз мажбур авун дуьз туш, гьикI лагьайтIа гьа чандик квай арада адаз ажугъ атана, а гафар тагъана, ам дуьз рекьелай алатун мумкин я. Ам эрчIи къвалал эцигна Кьибледихъ элкъуьрайтIа хъсан я. ИкI ийиз тахьайтIа, рекьизвай касдин кьилик хъуьцуьган кутуна са тIимил хкажна далудал къаткурна чин Кьибледихъ элкъуьрда. Рекьизвай касди (лишанралди) яд тIалабайтIа, адаз яд гуда.
Кьейи кас чуьхуьниз, адал буржар алаз хьайитIа, гьабур вахкуз ва авунвай весидин чарасуз пай кучукдалди кьилиз акъудиз гьерекатна кIанда. Эгер вилер ва сив ахъаз амукьайтIа, абур кIевда. Эгер сив кIевиз тахьайтIа, ам ченедилай кутIунда.
Кьенвай касдиз авуна кIанзавай чарасуз крар:
- Жендек чуьхуьн.
- Кафандик кутун.
- КапI эляюн (жаназа).
- Кучудун.
Чан ганвайди тестикь хьайидалай гуьгъуьниз мейит чуьхуьн патал гьазурна кIанда. Яд мейитдин бедендин вири паярихъ галукьна кIанда. Имам Шафиидинни Абу Гьанифадин мазгьабра мейит чуьхуьниз ният авун чарасуз кар туш. Ам авуртIа хъсан тир крарик акатзава. Имам Маликан мазгьабда ният авун чарасуз я. Рагьметдиз фенвайди виридалайни мукьвабурукай сада чуьхвейтIа хъсан я.
Мейит яд кIвахьдайвал са кьулунал эцигда. Чуьхуьдайла къайи яд ишлемишайтIа хъсан я, амма мейит кьацIанваз хьайитIа, гьелбетда, чими яд ишлемишдай ихтиярни ава. Кьенвай касдин беден чуьхуьдай чIавуз капаш юрфара ва чIехи тIуб кьама акIурна эрчIи гъиливди далу хкажна тиянда ацукьарда. Мейит чуьхуьзвай касди адан далуда вичин метни акIурна кьада. Къене авай чиркер акъатун патал явашдаказ руфунилай эрчIи гъил алтадда. Ахпа мейит лекуьнал эцигда. ЭрчIи гъилел бегьле акьалжна чиркер алудда, ахпа гьаяяр чуьхуьда (абур са пекиналди кIевда). Беден запун яна чуьхуьда. Ахпа дастамаз къачуда. Маса ягълухдалди (бегьледалди) сив, сарар, яд къенез тефидайвал нер михьда. Бедендин гьар са чка пуд сеферда чуьхуьда. КIеви кьалуналди кикерин кIаник квай чиркер хкудда. А крар вири гьа чан алай инсандиз ийизвайди хьиз милайимдаказ авуна кIанда. Са кьалунал памбаг акьалжна япарни михьда.
Дастамаз къачудай чIавуз, «суннат патал мейит чуьхуьзва», - лагьана ният ийида. Дуьаяр чидай ксари кьенвай касдин руьгьдиз бахшунин нияталди абур кIелда. Месела, «важгьи» кIелдай чкадал «важгьагьу», «китаби»-дин чкадал «китабагьу», «къадамаййя»-дин чкадал «къадамайгьи» кIелда.
Ахпа запун яна кьилел алай чIарар, чуру аваз хьайитIа гьамни чуьхуьда. ЧIарар яргъибур ятIа, абур рекъиналди эвяда. Гьа авахьай чIарарни бедендихъ галаз санал кафандик кутада. Гьа и крар вири авурдалай кьулухъ эрчIи къуьнелай башламишна мейит чуьхуьз башламишда. Чуьхуьдайла бедендихъ ва чIарарихъ яд галукьар тавур чка тадач, герек атайтIа мейит са къвалалай маса къвалални элкъуьрда. Беден пуд сеферда чуьхвейтIа хъсан (сунна) я. Аврат (айибар) са пекинин кIус вегьена кIевда. Мейит чуьхуьдайла акур са аламат хьайитIа, адакай хъсан патахъди рахана кIанда. Эгер чIуру кар акуртIа, адакай рахун гунагь я. Мейит чуьхуьдай мумкинвал авачиз хьайитIа, адаз таяммум ийида. Итимар итимри чуьхуьда, дишегьлияр – дишегьлийри. Гъуьлуьвай паб чуьхвейтIа жеда, папавай - гъуьл.
Чуьхуьдай чIавуз эвелни-эвел бубадин патай мукьвабуруз эверда, абур авачиз хьайитIа - дидедин патай.
Мейит кафандик кутун – кьвед лагьай везифа
Мейит чуьхвена куьтягь хьайидалай гуьгъуьниз ам хъсандаказ михьна кьурурна, ахпа кафанрик кутада. Кафан фирягьди ва лацуди хьана кIанда. Виридалайни куьлуь кафан – им бедендилай садра элкъуьрдайди я. Итимрал пуд къат элкъуьрда, дишегьлийрал – вад: перем, шалвар, шал ва кьве къат кафан. Итимризни чалма (бармак), перем (яргъи, кIвачерни кIевдай) ва пуд къат кафан авуртIани жеда, амма Пайгъамбардал ﷺ чалмани перем алукIайди туш, ам анжах пуд сеферда кафандик кутунай. Кафандин кIаникай кIвачерин арада (авратдал) памбаг эцигда, гьакIни бедендихъ галукьар тавуна авратдиз атирар яда. ТупIарин арайра, япара, вилерал, нера, гардандал ва кьилел памбаг эцигда. Кафандик эрчIи патахъай башламишна кутада. Кафан кьве кьилихъайни кутIунда, мейит суруз авудайдалай кьулухъ а епер атIуда ва абур гьана тада.
Жаназа (мейитдин) капI – кьенвай кас патал тамамарна кIанзавай пуд лагьай везифа
Жаназа-капI тамамардалди мейит чуьхвена кIанда. Мейит кафандик кутун тавунмаз капI элягъун макругь (меслят къалурзавач) я. Жаназа кьилди са касди авуртIани, ам авунин везифа кьилиз акъатзава, амма и кар жемятди санал авуртIа хъсан я. КапI мейит кучуддалди авуна кIанда. Са гьихьтин ятIани себеб аваз капI ийиз хьаначтIа, ам ахпа авуртIани жеда. ГьакIни кьенвай кас яргъа аваз хьайитIа, адан патахъай жув авай чкада жаназа-капI авуртIа жеда.
Жаназа-капI авун патал, эгер кьенвайди эркек яз хьайитIа, ам кьил рагъэкъечIдай патахъ, кIвачерни рагъакIидай патахъ элкъуьрна эцигда. Имам адан кьилихъай акъвазда. Дишегьлидин лагьайтIа, акси яз, кьил рагъакIидай патахъ, кIвачерни рагъэкъечIдай патахъ элкъуьрда. Имам адан юкьван къаншарда, кьибледихъ элкъвена акъвазда. Эгер са шумуд патаз пай хьанвай мусурмандин бедендин паярикай сад жагъун хъувуртIа, ам чуьхвена кафандик кутада ва гьадалай жаназа-капI эляда.
Жаназа-капI кьуд паюникай ибарат я:
Ният: «Ният ийизва за и кьенвай касдин патахъай (тIвар кьазва) жаназа-капI авуниз, Аллагьу акбар». Жемятдин капI ийизвай ксариз кьенвай касдин тIвар чин тийиз хьайитIа, икI лугьуда: «Имамди нихъ капI ийизватIа, за гьадан патахъай. «Аллагьу акбар». Идалай гуьгъуьниз кпIуна мад пуд сеферда гъилер хкажна лугьудай «Аллагьу акбар» ава.
Сад лагьай «Аллагьу акбар»-дилай гуьгъуьниз «Аль-Фатигьа», кьвед лагьайдан гьуьгъуьниз – Пайгъамбардиз ﷺ салават гъида. Пуд ва кьуд лагьайбурулай гуьгъуьниз кьенвай касдин руьгьдиз бахшна дуьа кIелда.
Пуд лагьай «Аллагьу акбар»-дилай гуьгъуьниз ихьтин дуьа кIелда: «Аллагьуммагъфир ли гьаййина ва маййитина ва шагьидина ва гъаибина ва сагъирина ва кабирина ва закарина ва унсана. Аллагьумма, ман агьйайтагьу минна фа-агьйигьи `алал ислами ва ман таваффайтагьу минна фа-таваффагьу `алал имани».
Кьуд лагьай «Аллагьу акбар»-дилай кьулухъ и дуьа кIелда: «Аллагьумма ля тагьримна ажрагьу ва ля тафтинна ба`дагьу вагъфир ляна ва лягьу».
Эгер и дуьаяр чин тийиз хьайитIа, пуд ва кьуд лагьай «Аллагьу акбар»-дилай гуьгъуьниз итимдиз: «Аллагьуммагъфир лагьу варгьамгьу», дишегьлидиз: «Аллагьуммагъфир лагьа варгьамгьа» кIелайтIани жеда. Ахпа адетдин кпIара хьиз салам гуда.
Мейит кучудун - кьуд лагьай везифа
Сур мейитдин ни винел акъат тийидайди, кучуднавай мейит вагьши гьайванривай, кицIеривай хкудиз тежедайди, яни деринди хьана кIанда. Сурун виридалайни хъсан деринвал ана акъвазай инсанди гъил хкажайла сурун къерехар гъилин юкьвал кьван атун я (тахминан кьве метр).
Мейит суруз кьил виликди аваз, сурун агъадихъай, яни кIвачер хьана кIанзавай патахъай авудда. Суруз виридалайни мукьва кас эвичIда. Мейит лакьанда эцигзавай касди «Бисмиллягьи ва `аля милляти Расулиллягьи ﷺ» лугьун сунна я. Мейит кьибледихъ элкъуьрна эрчIи къвалал эцигда, ам ават тийидайвал виликай ва кьилухъай затIар кутада. Ахпа сур цIай галукь тавунвай къванералди кIевда, амукьай араяр кьарадалди ва я куьлуь къванералди ацIурда ва винелай накьв хъивегьда.
Мейит кучуддай чIавуз сурун кьуд пипIелни акъвазна Къуръан кIелун сунна я. Чинин къаншарда акъвазнавайда (Кьибле галай патахъай) «Ясин», кьамухъай акъвазнавайда – «Алифлам саждат», кIвачерихъай вилик акъвазнавайда – «Табарак» (яни «Аль-Мульк»), кIвачерихъай кьулухъ акъвазнавайда «Гьа мим дугьан» кIелда. Сурал са тарцин цIи хел эцигайтIа хъсан я, гьикI лагьайтIа ам кьурадалди кьенвай касдиз регьят жеда лагьана, умуд ава. ГьакIни сур нинди ятIа чир хьун патал кьилихъ къван кутада. Мейит кучудна куьтягьайдалай гуьгъуьниз кьенвай касдин кьилихъ «Талкьин» кIелайтIа хъсан я.
«Талкьин»-дилай гуьгъуьниз 25 сеферда «Астагъфируллагь», 100 сеферда «Ля илягьа иляллагь», 10 сеферда салават, са сеферда – «Аль-Фатигьа», пуд сеферда – «Ихлас» (Къулгьу), са сеферда «Аль-Фалякъ» ва «Ан-Нас» сураяр кIелда, эхирдайни дуьа хъийида.
Дуьа ийидалди вилик (и кIвалах мейит кIваляй акъудайлани авуртIа жеда) кIватI хьанвайбурун вилик кьенвайди хъсан мусурман тирди шагьидвал ийида (эгер ам гьакъикъатда гьахьтинди тиртIа).
Эгер а кас са низ ятIани буржлу яз и дуьньядилай фенватIа, бурж вахкана кIанзавай касдин тIвар кьада. Амай куьлуь-шуьлуьйрилай (лагьай гаф, авур гъалатI аватIа) Аллагь ﷻ патал гъил къачун тIалабда.
Кьейи чкадихъ галаз алакъалу эдебар.
Рекьизвай ва я кьенвай касдихъ ван хкаж тавуна шехьун гунагь туш, амма жува-жув гатун, чIарар чухун, гьараяр авун гунагь я. Гьа жуьреда шелар ийизвай кас Аллагьдиз ﷻ асибурукай жезва ва ам Пайгъамбардин ﷺ умматдивай яргъа жезва.
Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Гьа жагьилийрин (динсузрин) девирда хьиз вичи-вич гатаз, чинар чухваз, чIарар ялиз, парталар къазуниз сесер хкажиз шехьзавай кас чакай туш».
ЧIулав парталар алукIун, сурариз цементар яна, кIвалер хьиз абур эцигун, чIагурун гьарам я. Сурара йиф авун хъсан туш. Пуд йикъан къене кьейидан мукьва-кьилийриз башсагълугъвал гайитIа хъсан я. Гьадалай алатайла мукьва-кьилийрин хажалат цIийи тахьурай лугьуз башсагълугъвал гун меслят къалурзавач (карагьат) я. Мейит кучудна куьтягьайдалай гуьгъуьниз сурал Къуръан кIелун патал са кас туртIа хъсан я.
Къуръан кIелуни, кьенвай кас патал гайи садакьади ва авур дуьади адаз еке куьмек гуда, яни абур себеб хьана Аллагьди ﷻ адан гьалар регьятар авун мумкин я.
Кьенвай ксарал зиярат авун суннат я. Зияратдал фейила кьенвай ксариз гьа чан алайбуруз хьиз гьуьрметна кIанда. Сурал атай кас адан кIвачерихъай, чин галай патахъай ацукьна кIанда. Сурарин къвалавай фидайла, виридаз салам гана дуьа кIелайтIа хъсан я. Иллаки хемис йикъан нянихъ ва жуьмя йикъан пакамахъ ва нянихъ зиярат авун къиметлу я. Ктабра кхьизвайвал, хемис йикъан нянилай жуьмя йикъан рагъ акIидалди кьенвайбурун руьгьер сурарал къвезва ва абуруз чпин патав атай ксар чир жезва. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Диде-бубадин ва я абурукай садан сурал зияратдиз атай касдиз гьаждал фейи кьван сувабар кхьизва».
Сурарай экъечIдай чIавуз кьейибурун руьгьериз бахшна 11 сеферда «Ихлас» сура кIелайтIа хъсан я, сурара гьикьван мусурманар кучуднаватIа гьа кьадар и касдин гунагьрилайни Аллагьди ﷻ гъил къачуда.
Нашириди лугьузва: «Эгер сурай накьв къачуна адал ирид сеферда «Ляйлатуль къадр» сура кIелна ва ам кафандал вегьейтIа, кьенвай касдиз сура азабар гудач, ин ша Аллагь. Кучуддай чIавуз Къуръан вири кIелайтIани хъсан я (месела, 30 касдиз 30 жуз пайна). Мейит кучуддай чIавуз адан кафандик гуьзгуьдин шуьшеда аваз агъадихъ ганвай дуьа кутуртIа, кьенвай касдиз сура азабар гудач, ин ша Аллагь.
Кьенвай касдин къуншийри ва яргъал тир мукьва-кьилийри адан мукьвабуруз тIуьн гайитIа ва абуруз гьуьрмет авуна язух чIугуртIа, суваб я.
Кьейиди патал «Салатуль унс» тамамарун гзаф къиметлу кар я. И капI агъадихъ лугьузвай къайдада тамамарзава: ният ийизва: «Ният ийизва за флан касдин патахъай кьве ракатдин унс-капI авун патал». Кьве ракатдани «Аль-Фатигьадилай» гуьгъуьниз «Аятуль Курси», «Ат-Такасур», 11 сеферда «Ихлас» сура кIелда. Мейит кучудай юкъуз атран кпIунилай кьулухъ гьа и капI авуртIа хъсан я. КапI авурдалай кьулухъ кьенвай касдин руьгьдиз гьа и капI авунай хьайи сувабар багъишда. «Нузгьату-ль-мажалис» ктабда лугьузвайвал, а капI ийизвай касдилай ам низ бахшзаватIа, гьа касдиз гзаф хийир ава. ГьакI хьайила, чи вахарин ва стхайрин патахъай ам авун пара хъсан кар я.
