Жавагьиррин гуьгъуьна

Тарихдин вакъиаяр кьулухъ элкъуьр ва я дегишар хъийидай мумкинвилер, къуватар авайди туш. Абур гьихьтинбур хьанатIа, гьахьтинбур яз кьабулна кIанда.

Садавайни чIуриз, шаклувилик кутаз тежедай делил я, алатай асиррин жуьреба-жуьре вакъиаяр, гьерекатар себеб яз, лезги халкьдин жемятдиз, яшайишдиз, медениятдиз, эдебиятдиз еке зиянар гана. Халкь кьве патал пайна, медениятдин имаратар барбатIна, миллетдин къадимлувал успатзавай шейэр чуьнуьхна, эдебиятдин ирсиниз цIай яна ва халкь хсуси тарихдикай магьрумна лагьайтIани жеда.

Эдебиятдиз, кхьинриз сифте нубатда кIур гайибурук жуванбурни акатзава. Иллаки 1920-1940-йисара, дагъларин хуьрера советрин гьукумдин къурулушар арадал гъизвайла, динэгьлийриз, куьгьне адетриз женг малумарайла. Гьа вахтунда мискIинрай, кIвалерай жагъай ктабриз, дафтарриз (араб чIалалди кхьенвайбур я лугьуз) цIай яна, са паяр вацIариз гадарна. Къуръанрихъ галаз санал са шумуд асирдин лезги шииратдин векилрин, диндин алимрин яратмишунриз талукь чешмеярни тергна. Гьа и гафар кхьидайлани, рикIиз пис жезва. Са нин ятIани авамвал, къанажагъсузвал, савадсузвал, туькьуьлвал себеб яз, халкь кар алай ва важиблу ирсиникай магьрумна. Генани, Аллагьдиз шукур хьуй, халкьдин къанажагълу, савадлувиликай хабар авай паюни, жергедин инсанри чи чIалан бажарагълу устадрин жавагьирар рикIера хвена, абур гуьгъуьнин несилрални агакьарна.

Ирс жагъурун, адакай халкьдиз метлеблу, къиметлу руьгьдин ем авун патал, ХХ-асирдин сифте кьилерилай эгечIна, халкьдин милливилихъ рикI кузвай хейлин рухвайри зегьмет чIугуна. Нетижада халкь, милли эдебият устадлу гзаф шаиррин, камалэгьлийрин иеси хъувуна. Куьре Мелик, Кьуьчхуьр Саид, Лезги Агьмед, Рухун Али, Етим Эмин, Мирзе Гьасан, Мазали Али, СтIал Саяд, Малла Нури, СтIал Сулейман, Хпеж Къурбан… хьтин шаиррин.

Жуван хуьруьнви тирвиляй зун Хпеж Къурбанан кьисметдай кьил акъудиз алахъна. Жув мягьтел авур делилар садни кьвед хьаначир. КIвалера, кьилдин чкайра Къурбан хъсан шаир хьайидакай ихтилатар ийидай, адан шиирар хуралай кIелдай, амма кимел, жемятдин маса чкайра адакай рахун къадагъа хьиз тир. Инсанрик са гьихьтин ятIани кичI квайди кьатIун четин тушир.

Милли эдебиятдани адан тIвар, шиирар авачир. Вучиз? И суалдиз жавабни авай. Хпеж Къурбан советрин гьукумдиз акси кIвалах тухвай, шиирар кхьей ва дустагъда тур реакционный шаир хьиз малумарнавай.

Яшар чIехи ва жув милли эдебиятдиз мукьва жердавай ва яваш-яваш хуьруьз, Хпеж Къурбанан уьмуьрдиз талукь делилар ачух хьайивиляй зун рикIивай адан яратмишунрин гуьгъуьна гьатна. 1992-йисуз КГБ-дин архивда авай адан уголовный делодихъ галаз таниш хьана. Нетижада газетриз, журналриз Хпеж Къурбанакай сифтегьан макъалаяр ва ахпа лезги, урус чIаларал кьве ктабни акъудна.

Гьа са вахтунда жуван фикирда авачир карни хьана. Инсанрин сиверай за Къурбанан шииррихъ галаз Кьуьчхуьр Саидан, Етим Эминан эсерарни кхьена. Малум хъхьай Саидан шиирар за адакай 2012-йисуз гьазурна акъудай “Эй инсанар” тIвар алай ктабда туна. Эминан шиирар папкада амукьна. Мукьвара жуван архивда кIватI хьанвай чарар сад-садахъ ийидайла, абур ахкуна ва эсеррихъ галаз цIийи кьилелай таниш хъхьана. Чи кIелзавайбуруз малумбур, ктабра гьатнавайбур ятIа чирун патал. Шиирар ихьтин кьилер алайбур я: “Шамси Къемер”, “Нинди жен хьи?”, “Гачал Черкес”, “Кесибвал кьий”, “Къавум”, “Хьана вун”, “Гатаз жеч”, “РикIел гъваш”, “Нефс”, “Инсан”, “Низ гьарайин?”, “Алагуьзли”.

Гьелбетда, шииррин бендера, цIарара хейлин тафаватлувилер, дегишвилерни ава. Идан гъавурдани чун акьазва. ГьикI лагьайтIа, алатай асиррин шаиррин чIалар сиверай сивериз физвай, сада масадавай кхьин хъийизвай, ихьтин вахтара дегишвилериз, кухтунриз-хкудунриз рехъ гузвай. Нетижада жуьреба-жуьре вариантарни арадал атана.

Нариман Ибрагьимов

Къавум

Свас я лугьуз, на вуч гана?
Им са къарамал я, къавум.
Пул къачун метлеб хьана ви,
ЧIур хьайид зи кIвал я, къавум.
Гаф лагьайла, къвазда цлав,
Акурла, чанди кьаз ялав,
Ацукьайла кIвалин къулав,
Жегьнемдин агьвал я, къавум.
Вичин тIвар я уста Лачин,
Вуч чIуруда кафирдин чин?
Уьмуьр куьруь хьуй ман вичин.
Им са чIехи тIал я, къавум.
На чаз лагьай чIехи крар,
Бедлем мийир на чи тIварар,
На лагьай а жинсин малар
Вири ваз гьалал я, къавум.
Эмин, вуна мийир темягь,
Гафар-чIалар ая куьтягь,
Базардиз твах на ви метягь.
Маса фидай мал я, къавум.

Гатаз жеч

Чилаф хьанвай къавах кIута,
Вал ифей гьулдан гатаз жеч.
Жемятдин фал куьк хьай тарта
КицIивай аслан гатаз жеч.
Сивел атай-татай рахаз,
Гьахъ батIулриз акваз-акваз,
Гаф чIуруд яз кIан хьунал ваз,
Гьахълу са инсан гатаз жеч.
 Хъсан кьатIутI жуван чка,
НуькIре хаз туш къазран кака.
Садра хьуналд лекьрен мука
Пехъревай тарлан гатаз жеч.
 Жуваз течиз арифни1 лал,
Даим ийиз чIуру хиял,
Чидач лугьуз вун рахар чIал,
Турвакьдал гьайван гатаз жеч.
Акьван цавуз хкажмир кьил,
Гъейрид валай кьамир кьезил,
Къудур тумакь яцравай фил,
Я девед карван гатаз жеч.
Уяхдиз хьухь, Етим Эмин,
Сад аду2 я, сад ви замин,
Бязи ахмакь хьунал кIвачин,
Чилахъ гъутал къван гатаз жеч.

________________________________________________

1 Ариф — гьар са кардикай хабар авай, камаллу инсан.

2 АДУ — ДУШМАН

Низ гьарайин?

Кесиб-уьскуьк физ авайдан гъенелай,
Чиле тIекв тваз атай накъвад вилелай,
Ахпа са затI гуда, я гуч гъилелай,
Инсанар, бес чаз авачни са чара?
Зайи хьана даим кечмиш уьмуьр зи,
КIеви душман хьана сагьиб-эмир зи,
Амай уьмуьрни икI зайиф тамир зи,
Инсанар, бес чаз авачни са чара?
Зайиф гьалар — за бес гьикI кьарай ийин?
Агъур парар — за бес вуч чара ийин?
Муштагъ самбар — за гила низ гьарай ийин?
Инсанар, бес чаз авачни са чара?
Гъилер ичIиз, гьахъарни зи пара я,
Дустунин чинани зун уьзуькъара я,
Гьелек хьана, гуьзел завай чара я,
Инсанар, бес чаз авачни са чара?
Четин девир, вал гьикI дуьшуьш хьана зун?
Тежез тадарак, гьакI чашмиш хьана зун.
Квез эвериз, гьакI къалмиш хьана зун.
Инсанар, бес чаз авачни са чара?
Гьич кас авач хьи, яр, валай гъейри заз,
Къана, яргъай килигзава вири заз.
Етим Эминав де куьне икI игри кьаз,
Инсанар, бес чаз авачни са чара?

Нефс

Дуьньядин мал гайитIани, ви гишинвал артух жеда,
Вун гьуьл хьтин ацIурди туш, ви вил гена кьулухъ жеда.
Арсузвал акI мийир вуна, ви сагьибдин язух жеда.
Инсан икI бейгьал ийидай вун гьа иблис, шейтIан я, нефс.
Шумудни сад дили ийиз, кьена вуна дуьньядилай,
Пис крарни хъсан къалуз, акъудиз факъирар кьиляй,
Фидай чка авач жеди, кьил къакъудна мад ви гъиляй,
Игри кардиз ял ийидай вун гьа иблис, шейтIан я, нефс.
Гьар са бенде твада вуна дарман тежер пис азабда,
Факъир ксар и дуьньядал гьикьван вуна куз кабабда.
Етим Эмин куьлягь уна, эхир амни кьуд кIарабда, 
Чи сефигь мез лал ийидай вун гьа иблис, шейтIан я, нефс.

Жавагьиррин гуьгъуьна