Дармандин набататар
Зигил
ЧIехи алим А. Гуьлмегьамедован баянрин гафарганда къалурнавайвал, “зигил” гафунихъ чи чIала са шумуд мана ава. Чи дуьшуьшда “зигил” тарарал (месела, муьткверрал, шамагъажрал) жедай затI (урус чIалал — “шишка”) я.
Шамагъаждин цIийи зигилар дегь девиррилай дармандин такьатдин еринда ишлемишзава. Кьилди къачуртIа, зигилар цинга (С витамин бес тахьуникди пайда жезвай азар), бронхит, верем ва мекьивилелай акатзавай азаррин, жалгъайрин тIалдин аксина таъсирлу такьат яз ишлемишзава. Иллаки Сибирдин агьалийрин арада шамагъаждин таза зигилар машгьур тир. Халкьдин медицинадал машгъул тIебибрини зигилар хийирлу яз гьисабзавай, абурукай жевгьер (настойка), мурабаяр, мелгьемар гьазурзавай.
Цацар хьтин пешер алай тарарин зигилар кьвед лагьай йисуз бегьем жезвай ва кIалуб дегишарзавай хилер я. Кьвед лагьай йисуз кьуру гарун таъсирдик зигилар ахъа жезва. Амма сагъардай дармандин еринда зигилар анжах тазазмаз (цIийи, къацу вахтунда) кIватIна кIанда. Абурук кьетIен жуьредин сагъардай таъсирлувал авай “живица” лугьудай шкьакь ква. Гьавиляй зигилар кутуна гьазурнавай цикай давление авайбуру, кIарабра тIал гьатзавайбуру хийир къачузва.
Пешекарри тестикьарзавайвал, шамагъаждин зигилрин бинедаллаз гьазурзавай такьатри тайин дережада инсультдин аксинани таъсирзава. Набататдин инал къейднавай ерияр алимри илимдалди субутнава.
Шамагъаждин зигилрик ихьтин такьатар ква: эфирдин ягъар, фитоцидар, шкьакь хьтин кислотаяр, са жерге витаминар (В, А, К, Р, С), крахмал, минеральный кьелер ва масабур.
Пешекарри тагькимарзавайвал, гьатта халкьдин медицинадин такьатарни жавабдарвилелди, абурун виже текъвервилин, акси лишанар фикирда кьуна, дуьздаказ ишлемишун чарасуз я. Месела, дуркIунрихъ галаз алакъалу тайин азарар авайбуру зигилрин дарман мукъаятвилелди хъвана кIанда. Яшлубуруни тайин къайдайрал амал авун герек я. РикIелай ракъурна кIандач: гьар са дармандикай хьиз, зигилрикайни анжах пешекаррин меслятрал амал авуналди, гьабурун теклифар фикирда кьуналди хийир къачун эвелни-эвел важиблу я.
ХумбукI
Халкьдин медицинада хумбукIдикай (синеголовник), дармандин набататдикай хьиз фадлай менфят къачузва. И хъач уьгьуьйриз, эпилепсиядиз, экъуьчунар галаз уьгьуьяр ядай ва маса жуьредин азарриз акси яз ишлемишзава. Идалайни гъейри, пешекарри хумбукIдихъ авай суьгьуьрдин жуьредин такьатарни дуьздал акъуднава.
И набататдин тан са кьадар яцIувал квайди я. Адан вини кьил виливални фичIивал какахьай рангунинди жеда. Пешер лагьайтIа, кIевибур ва къерехрал цацар алайбур я. Набататдин кьакьанвал 0,7 метрдив агакьда, адал хъен квай жуьредин, виливални лацувал какахьай цуьквер жеда. И набататдихъ тахминан 250 жуьре аваз гьисабзава.
ХумбукIдин химиядин составдикай рахайтIа, адан дувулрик сапонинар, сахароза, эфирдин гъери, аскорбиндин, кагьрабадин, ичин, лимондин, цурун пешерин ва маса кислотаяр, натрий, калий, цинк, кверцетин, гьакI маса къиметлу затIарни ква.
Халкьдин медицинада асул гьисабдай хумбукIдин хилерикай ва набататдин къацу паярикай хийир къачузва. ТIурар лагьайтIа, цуьк акъуддай муддатда кIватIна кIанзава. Пешекарри хаммал зулуз ва я гатфарин эвел кьилера кIватIун теклифзава. КIватIнавай хъчар куьткуьнзава ва кьурурун патал ачух гьавадал экIязава. Кьурурнавай хаммал кьве йисан къене ишлемишиз жеда. Дувулар накьвадикай хъсандиз михьун ва гъвечIи кIусар авун герек я. Гуьгъуьнлай абур хъсан шагьвар къекъвезвай чкада ва я кьурук кьурурун меслятзава. Дувул пуд йисалай артух тушиз хуьз жеда.
Халкьдин медицинада тIебибри и набататдикай ам рганвай яд, адан гьалима ишлемишзава. Таб акьалтунин (судороги) аксинани хумбукIди куьмек гузва. Мадни адакай иви михьи авунин, иммунитет гуьнгуьна хтунин, грибокдиз, микробриз акси яз хийир къачуз жеда. Бебелукри ва маса затIари зегьерламишай дуьшуьшра и набататдин гьалимади куьмекда.
Пешекарри къейдзавайвал, гьар са набататдикай хьиз, хумбукIдикайни гъавурда авачиз, жува-жуваз хийир къачуз алахъуни хаталувал арадал гъун мумкин я. Гьавиляй пешекаррал алукьун эвелни-эвел важиблу месэла я. Месела, кIвачел залан дишегьлийриз, и набататди агъургъан гъизвайбуруз, 12 йисал кьван яшар тамам тахьанвайбуруз, глаукома, вилерин къенепатан ва дамаррин давление авайбуруз хумбукI къадагъа я. Гьар са дуьшуьшда анжах пешекардин къаришмишвал аваз менфят къачу.
