Дармандин набататар
Дармандин набататар
Тере
Гьар йисуз салара, рекьерин къерехра булдалди экъечIдай эчIелрикай тир тередик дармандин такьатарни квайдакай инсанрин гегьенш къатариз бажагьат малум я. И набататдиз урус чIалал кьве тIвар ава: щирица, амарант. Адак квай такьатрикай хабар авай пешекарри тестикьарзавайвал, тере инсандиз герек жезвай гзаф затIар квай набатат я.
Тереяр кьакьан (бязи дуьшуьшра метрдилай виниз хьун мумкин я) ва яцIу тан авай набатат я. Къуьлуьн кьилиз ухшар кIалубда кIватI хьанвай куьлуь-куьлуь цуьквер ахъаюналди, и набатат августдин вацралай та къаяр-мекьер агатдалди цуькведа жеда. Терейрикай тир набататрин жуьреяр вишев агакьна малум я. Абурун чIехи пай адетдин эчIелар яз гьисабзава. Набататдин ватан Кьиблепатан Америка я. Алай вахтунда тереяр гзаф уьлквейра экъечIзава. Европада ам сифтедай гуьрчегвал патал цазвай.
Терейрик са жерге азаррин вилик пад кьадай, кIарабрин гьал хъсанардай, ивидин давление агъузардай, иммунитет къайдадик кутадай такьатар ква. Дамарар гьяркьуь хьанвай (варикоз) дуьшуьшрани и набатат ишлемишзава.
Биологри тередик квай кьетIен затIар дуьздал акъуднава: гъери, белокар (гьа жергедай яз — глобулин ва альбумин), А, Е, В витаминар, аминокислота, фосфолипид, аскорбиновый кислота, натрий, калий, кальций, марганец, магний, фтор, цинк, ракь ва мсб.
Ачух чешмейра пешекарри къейдзавайвал, хийирлу такьатар гзаф квайвиляй гьам жерягьри, гьамни къенин девирдин медицинадин духтурри терейрикай тежрибада активвилелди менфят къачузва. Набататдин асул сир адакай ибарат я хьи, адан куьмекдалди цварадин системадин азар, бубасил, иви тIимил хьун, шекердин диабет, атеросклероз сагъариз ва я и азаррикди инсандиз жезвай тIалар-квалар кьезилариз, бедендал пи гзаф акьалтнавайбурувай лагьайтIа, яхун хьун патал тереяр ишлемишиз жеда. Вилерин экв хуьнин ва хейлин маса рекьера терейрихъ хийирлувал ава.
Сагъарунин тежрибада набататдин вири паярикай (тум, цуьк, пешер, тан) менфят къачузва. Гьа са вахтунда рикIелай ракъур тавун важиблу я: маса набататрикай, дарманрикай хьиз, терейрикайни менфят къачун тавуна кIандай, къадагъа тир дуьшуьшар малум я. Гьавиляй дармандин такьатар, гьалимаяр гьазурун ва абур сагъламвал хъсанарунин рекье ишлемишун патал гьар сада анжах пешекаррал, духтуррал алукьна, гьабурун гуьзчивилик кваз серенжем кьабулун герек я.
Буквица
Инсандин бедендиз хийирлу патахъай таъсирдай набататрикай сад буквица я. Ам яснотковый набататрин жинсиник акатзава. Дармандин буквица СНГ-да, Памирда ва Кавказда экъечIзава.
Цацар алай ва маса жуьредин тарар авай тамарин мулкара и набатат хъсандиз экъечIда. Мадни ам рекьерин къерехра, кул-кусринни легъерин арайра, ачух чуьлдани гьалтда.
Дармандин буквица иллаки цуькведа авай береда регьятдаказ жагъида. Адан цуьквер 100 сантиметрдив агакьна кьакьанвилихъ хкаж жеда. Цуьквер къуьлуьн кьилериз ухшар кIалубдинбур я. Буквицадиз емишарни ава — набататдин кукIва чашкадин кIане рагъул рангунин 4 хвех жеда.
Набататдин дувулдин пай куьруьди я, гьавиляй дувулрай акъат тавун патал дармандин еринда ишлемишдай пай мукIратIдалди атIун герек я.
Дармандин буквица эфирдин гъеридалди (спирт, альдегид, фенол, терпен, кетон ва мсб.) девлетлу я. Идалайни гъейри, набататдик шкьакь, витаминар, кальцийдин кьел, алкалоидар ва маса хийирлу элементар ква.
Буквицадин дувулрин гьалима дуркIунрин, лекьинин, нервийрин азарар, гастрит сагъарун патал ишлемишзава. Къен финин, экъуьчунин аксинани и набататдин дувулрикай менфят къачуз жезва.
Пешекарри подагра, невроз, радикулит, цистит азарри акIажарзавай инсанриз буквицадин настойка теклифзава. Буквицадин бинедаллаз гьазурнавай такьатри тIуьр затI иливарунин кар къайдадик кутуниз, нервийрин пар алудуниз куьмекзава.
Хуквадинни ратарин кIвалах пайгардикай хкатайлани, бронхит авайла ва мукьвал-мукьвал кьил тIа жезвайлани, буквицадин элементар ишлемишна кIанзава. Бязи жерягьри буквица къуватсузвал гьиссайлани, давление хкаж хьайилани ишлемишун меслятзава. Пешекарри къейдзавайвал, и набататди начагъзавайдан беден мягькемарда, гуьгьуьлар хъсанарда.
Пехъи гьайванди кIасай ва яргъалди хер сагъ техжезвай дуьшуьшрани буквицадин пешер зарар хьанвай чкадал эцигиз жеда.
Къадагъаяр. Буквица ишлемишна виже текъведай дуьшуьшарни ава. Месела, дамаррин давление агъуз аватнавайла, гьакIни кIвачел заланзавай дишегьлийриз и набатат ишлемишун къадагъа я. Муькуь дуьшуьшра игьтиятлудаказ, доза артухар тавуна, пешекаррин меслятрихъ яб акална, менфят къачуна кIанда.
Верхин тарцин пешер
Жуьреба-жуьре азарар сагъарунин мураддалди инсанри къадим чIаварилай верхин тарцин пешерикай менфят къачузва. Виринра машгьур верхин тарцин пешерик, гьакъикъатдани, инсандин беден мягькемарунин жигьетдай са жерге лайихлувилер ава.
Пешекарри тестикьарнавайвал, юмшагъ, къати къацу пешерихъ еке къуват ава — адак микроэлементрин концентрат, витаминар, сагъламвал цицIи ийидай, иммунитет мягькемардай аскорбиновый кислота, микробрин гьерекатриз аксивалдай эфирдин гъерияр, бедендиз хъсан патахъай таъсирдай хейлин маса такьатар ква. И набататдик жикIийрилайни гзаф витамин С кваз гьисабзава.
Бедендин заланвал тIимиларуниз куьмекдай никотиндин ва жукIумрин кIвалах къайдадик кутадай глютаминовый кислотаярни ква. Нервийрин системадин кIвалах лазим къайдадиз гъунин, стрессрикай хуьнин, клеткайрин биохимический гьерекатар къайдадик кутунин кардиз верхин тарцин пешерик квай фруктозадини аминоуксусный кислотади куьмек гуда.
Интернетдин бязи чешмейра авай малуматрал асаслу яз, и набататдикай антисептикдин ериндани хийир къачузва.
Лагьана кIанда хьи, верхин тар хатасуз набатат ятIани, адакай менфят къачуна виже текъведай дуьшуьшарни авачиз туш. Гьавиляй гьар са набататдикай дармандин такьатдин еринда менфят къачудалди вилик духтурдал алукьун важиблу я. Месела, верхин тарцин пешерикай гьазурнавай жевгьер (настойка) 12 йисалай агъуз яшда авай аялри ишлемишна виже къведач.
Яхун жез кIанзавайбур патал: верхин тарцин пешерин, вергерин, мулдин цуькверин ва петрушкайрин кьилдин жевгьеррикай гьар садакай хуьрекдин са тIуруна авайди къапуна цана, винелай 500 мл ргай яд илична, 40 декьикьада тада. Ахпа куьлуь суьзекдай ва я жунадай куьзда. Гьар юкъуз пуд сеферда 1/2 истиканда авайди (фу недалди ва я тIуьрдалай кьулухъ гьасятда) чими гьалда аваз хъвада. Арадал гъайи настойдиз са тIуруна авай вирт алава хъувуртIани жеда.
ВакIан канаб
ВакIан канаб лугьудай и набататдиз урус чIалал са шумуд тIвар ава: хвощ, конский хвост, сосонка, толкачик. М.Бабаханован лезги чIа-ланни урус чIалан гафарганда къалурнавайвал, лезги чIалал “хвощдиз” “вакIан канаб” лугьузва. Мусурмандиз и набатат ишлемишдай ихтияр ава, гьатта адан тlвар вакlахъ галаз алакъалу ятlани. Ам инсанри адаз ганвай тlвар я, вич лагьайтlа михьи набатат я.
Кьакьанвал 40-50 сантиметрдив агакьдай и хъач Россиядин саки вири чкайра гьалтзава. Асул гьисабдай тамара, кIачIичIлух чкайра, вацIарин къерехра жеда. ВакIан канаб чиляй четиндиз акъудиз жедай эчIелрикай яз гьисабзава. Винел патан акунрай ам муьтквер тарциз ухшар я.
ВакIан канабдик хийирлу такьатарни ква. Адан дувул тушир паюник глюкоза, арабиноза, ксилоза, галактоза, шкьакьар, каротин, витамин С, минеральный кьелер ва хейлин маса затIар ква. Емиш такьунвай бертер гатун вахтунда кIватIна ва чардахдик кьурурна кIанзава. Кьурурайдалай кьулухъ абур парчадин ва я чарчин чантада (шешелда) хуьда. Вини кьил кьуд йисуз хуьз жеда.
И набататдикай микробриз, шарариз, иви акъвазаруниз акси яз, тIуьрди хъсандиз иливарунин, беден мягькемарунин кардани, гьакI-ни антисептик яз хийир къачуз жезва.
Кьилди къачуртIа, нефес кьадай вахтундани, туьтер тIазвайлани, грибокдин инфекциядиз, артроздиз, радикулитдиз, артритдиз, остеохондроздиз, хуквадин ва верем азарриз акси яз ишлемишзава. Азарар сагъарунин рекье асул гьисабдай вакIан канабдин гьалимадикайни настойдикай менфят къачузва.
Къейд ийин, пуд йисан яшдив агакь тавунвай аялриз талукь яз вакIан канаб ишлемишна виже къведач. КIвачел заланзавай дишегьлийрини, инсандин бедендин къенепатай гзаф иви авахьзавайлани и набатат ишлемишун къадагъа авунва.
РикIел хуьн важиблу я, дармандин такьатар гьазурунин ва абур ишлемишунин жигьетдай сифте нубатда духтурривай, пешекарривай меслятар къачун чарасуз я.
