Чун рекьизвай фу
«Фу – вири шейэрин кьил я» - лугьузва мисалди. Амма исятда чи суфрайрал алайди хуьрекрин иеси лугьудай дережа авай фу язвани?
Кьве йис кьван идалай вилик машгьур диндин алим Мугьаммадрасул Саадуева фу ишлемишун акъвазарна. Адан гафаралди, ам сагъламвилихъ галаз алакъалу тир гзаф кьадар месэлайрикай азад хьана: рикI кун, тIуьн цIурурунихъ галаз алакъалу тир четинвилер, сиве жедай ирин къведай хирер вуч ятIа рикIелай алатна ва мад маса хъсанвилер къазанмишна. Санлай къачурла, бедендин гьал хъсан хьана ва мекьивилелай жезвай начагъвилериз иммунитет хкаж хьана. РикIел хкин, фу ишлемишун акъвазарун шекер ва ам квай вири шейэр ишлемиш тавунихъ галаз санал кьиле физвай.
Вучиз къуьлуьн гъуьруькай авунвай фу тIуьн герек туш?
«Исятда авай фу гзаф вахтара чи бедендиз зарар я, ам санбар начагъвилерин себеб жезва. 1950-йисуз, Мексикада каш гьатайла, Америкадин са алим-селекционердиз къуьлуьн бегьер са шумуд сеферда артухарунин тапшуругъ гана. Ада цIийи сорт акъудун лазим тир. Икьван чIавалди авай сорт вучиз виже къвезвачир? Къуьл вич кьакьанди тир ва хуьруьн майишатдиз ам къаткунихъ галаз алакъалу месэла авай. Яни гарари ам ярхарзавай ва комбайндивай герек кьадар бегьер кIватIиз жезвачир. Вилик ихьтин месэла акъвазнавай: набатат куьруьди ва тум ириди авун. Им къуьлуьн сад лагьай модификация тир. Алатай асирдин яхцIурни цIуд лагьай йисалди авай къуьл сагъламди тир, адаз агъуз тир гликемический индекс авай ва ам ишлемишайла ивида шекер хкаж хьунихъай кичIе хьун герек къвезвачир. Илимда гьа ачухунар авунай селекционердиз Нобелевский премия гана. Ада къуьл Япониядин дуьгуьдихъ галаз акадарна. Адак гзаф крахмал ва глютен хьана. А вахтарилай генный модификациядин гзаф дережаяр алатна. Чи ата-бубайрин девиррилай инихъ фу дегиш хьана. Гьамиша гъуьруьн хуьрекар ишлемишуни атеросклеротический азаррал, инсулиновый резистентностдал, сахарный диабетдал ва маса азаррал гъун мумкин я. Сортариз пай тавуна регъвенвай гъуьрни гьа къуьлуькай я. Гликемический индексдай са шумуд единицадин тафават я авайди. Сагълам яз амукьун патал, мумкинвилиз килигна жув къуьл ва фу галачиз рекье физ алахъ. Им зи фикир туш, им илимрин докторрин, алай девирдин чIехи диетологрин, арабрин алимрин фикир я. Эгер къуьлуьн гъуьруькай чранвай юкьван кьадардин тIунутI къачуртIа, ам цIукьуд тIур шекердиз барабар жеда.
Тинидикай авур недай затIарилай виликдай аслу тир касдиз хьиз заз лугьуз кIанзава хьи, инсандивай фу галачиз яшамиш жеда. Са тIимил вахтунда эхна кIанда, тахминан варз-варзни зур, та углеводрихъ ялун алатдалди. Сагъламвилихъ галаз месэлаяр авачир инсанривай – ибур жегьилар ва спортсменар я – ам ишлемишун лап тIимилдал вегьейтIа жеда.
Чакай суфрадихъ гьа жуван вердишвилерин лукIар хьанва. Аллагьди ﷻ чаз тIуьн яз зурба кьадар няметар ганва. Чи бедендиз абурукай тIимилбуру зарар гузва. Диетологри лугьузва хьи, фа ва гъуьруькай авунвай затIари гузвай зиян шекерди гузвай зияндилай гзаф я.
Сагълам фан рецептар авани?
КъекъвейтIа, абур гзаф ава: бадамдин (миндалдин), гьинд кIерецдин (кокосдин) гъуьруькай чрай фу ва икI мад. Маса гуз гьатта гьазуран къаришмаярни ава. Заз хатасуз фан са рецепт теклифиз кIанзава. Ам заз Египетдин тIвар-ван авай алим-диетолог Dr. Maazen El-Sakka-дивай чир хьана, къуьлуьн фан паталай ада мухан фу теклифзава. Къаришма икI гьазурзава: 70% - мухан гъуьр, 20% - сортариз пай тавунвай къуьлуьн гъуьр, 10% - белок алава хъийизва, виридалайни регьятдиз жагъидайди – мержемекрин (чечевицадин) гъуьр я. И пуд затIуникай фу ийида. Куьк хьайила, сахарный диабет ва маса начагъвилер авайла цин паталай дарчин (корица) ргай экьи яд ишлемишайтIа жеда. Дарчиндин са тIвал це ргада ва гьа цел тини ишинда. Кефирдалди ишинайтIани жеда. Кьилинди, къаришма гьа и затIарикай хьун лазим я. ГьикI хьайитIани, амай вири тIуьнар хьиз, ам вичин кьадарда ишлемишна кIанда. Къуй Аллагьди ﷻ чаз сагълам яз амукьдайвал куьмек гурай».
Максим Хабаров
