Дармандин набататар
Успагьан
Урусатдин агьалийри чичIек-дикай, шивитдикай менфят къачузвай хьиз, европавийри успагьан (шпинат) ишлемишзава. И набатат абуруз гзаф менфят квайди тирвиляй кIанзава. Успагьан Россиядани эхиримжи вахтара гегьеншдиз ишлемишзавай набататрикай сад я. Гьакъикъатдани, пешекарри ам витаминралди девлетлу ва маса хийирлу затIар квай дармандин набатат тирди тестикьарнава.
Успагьан саларбанри гегьеншдиз гьасилзавай набатат туштIани, базарра ва чIехи туьквенра адан пешер жагъуриз жеда. Асул гьисабдай набататдин пешерикай хийир къачузва, эгер ада цуьк акъудайтIа, а чIавуз адахъ эвелан хьтин тIям, таъсир амукьдач.
Халкьдин медицинада адакай гегьеншдиз менфят къачузва. Адахъ вилерин экв хъсанардай, иммунитет, иштягь хкаждай, ратар михьи ийидай, кьилин тIал (мазула) атIудай, руфунин, хуквадин ва хейлин маса уьзуьррихъ галаз женг чIугвадай къуват ава.
Дармандин такьатар адахъ мадни ава. Кьилди къачуртIа, таб акьалтай (судорога) дуьшуьшра успагьандин пешер бадамдин чIемеда ргана, адак дуьдгъвер акадарна, гьар юкъуз ам тIуьн менфятлу яз гьисабзава. Иви тIимил хьайила, успагьандин пешер куьлуь авуна, са тIуруна авайбур истикандиз вегьена, кузвай яд илична, са сятинилай ам гьар фу недалди вилик 50 миллилитр хъун меслят къалурзава. Атеросклероз (дамаррин тIалдин са жуьре) авайлани, успагьандин куьлуь авунвай са тIуруна авай пешер истикандиз вегьена, рганвай яд илична ва кьве сятина туна, арадал атай гьалима хьтинди хъун теклифзава. Къен кIеви хьайи ва геморройди тади гайи дуьшуьшрани успагьандин мижедин 50 мл ва бадамдин чIемедин 100 мл сад-садак акадарна, арадал атай дармандикай 2 тIуруна авайди гьар юкъуз 3-4 сеферда хъвайитIа, хъсан я.
Успагьандикай тIуьр затIар иливардай гьерекатар хъсанарунин, яхунарунин кардани, гьашаратри кIасай дуьшуьшрани хийир къачуз жеда. Адахъ авай дарман-дин такьатрикай, абур ишлемишдай къайдайрикай гегьенш малуматар пешекарривай хабар кьун хъсан я.
Михекар
Михек хуш ни галай набатат ва адан цуьк я. Ам сагъламвал хъсанардай дармандин ериндани ишлемишиз жезва. Адакай медицинада фадлай хийир къачузва. Гьелбетда, хейлин маса набататрихъ хьиз, михекдихъни са шумуд жуьре ава. Месела, адан жуьреяр 350 кьван аваз гьисабзава. Чебни Европада, Азияда, Африкада ва Кеферпатан Америкадин бязи мулкара экъечIзава.
Михек недай ва хъвадай затIарин тIям хъсанарун патални ишлемишзава. Амма адакай къиметлу дарман хкудунин кар сифте яз лап дегь девирра китайвийриз малум хьана. Кьилди къачуртIа, свах тIа хьайила, китайвийри михекдикай менфят къачузвай. И набататдихъ инсандин гуьгьуьлар, кьатIунар зайиф хьайи ва къалабулух акатай макъамда куьмек гудай къуватни ава. Михекдихъ авай сагъардай къуват ишлемишун патал Испаниядин алимри нисинин вахтунда недай хуьрекрик, хъвадай затIарик ам кутун теклифнава.
Михекдин миже сарар чуьхуьдайла ишлемишдай пастадикни кутазва. Михекрихъ шекердин азардиз, грибокдиз, агъургъандиз аксивалдай, тIуьрди иливарунин кар хъсанардай, мекьи хьуникай хуьдай къуватни ава.
Саки гьар са затIунихъ хьиз, михекдихъни ишлемиш тавуна кIани, инсандиз зиянлу делиларни ава. Мисал яз, медицинада тестикьарнавайвал, руфунал залан дишегьлийри михек ишлемишна виже къведач. Михек квай дарманар руфунин, хуквадин азарди акIажарнавай ксаризни ишлемиш тавун теклифзава.
Михекдихъ галаз алакъалу хийирлувилерни зарарлувилер галай-галайвал тайинарун патал пешекарривай меслятар къачун хъсан я. Кьилинди, и набататдихъ дарманрин еринда менфят къачуз жедай кьетIенвилер авайди чир хьун ва адакай гъавурдик кваз хийирни къачун я.
Къунж
Инжи векьин са жинсиник акатзавай люцерна гафунин таржума лезги гафарганра къунж, спах яз къалурнава. Бязи нугъатра адаз юнжа лугьуда.
Гзаф алимри-химикри къейднавайвал, и набататдикай инсандин сагъламвал мягькемарунин карда менфят къачуз жеда. Къуват, цицIивал хуьнин, гьакIни бязи азарриз аксивал къалурунин кардани къунж ишлемишуни куьмек гуда.
И набатат халкьдин медицинада фадлай ишлемишзава. Мисал яз, шекердин диабет авайла, къунждин гьалимадикай менфят къачуз жеда. Ам икI гьазурда: чайдин 2 тIуруна авай кьурурнавай ва куьткуьнна куьлуь авунвай векь шир алай къапуниз вегьеда, адал са истиканда авай кузвай (рганвай) яд иличда, ахпа ам 20-25 декьикьада кузвай яд авай маса къапуна эцигда. Идалай кьулухъ са сятинин къене тада. Гуьгъуьнлай арадал атай гьалима куьзда ва йикъан къене тIимил-тIимил хъвада.
Къунжди жалгъайрин тIални секинарда. Сагъардай дарман икI гьазурда: 5 чIехи тIуруна авай кьурурнавай векь эрекьдиз (0,5 литр) вегьеда. 2 ва я 2,5 гьафтеда тада. Гьазур хьайи затI мичIи рангунин шуьшедиз цана, мичIи ва серинвал квай чкада хуьз жеда. Истикандин паюна авай циз арадал гъайи затIунин 10 стIал вегьеда ва фу недалди вилик ам хъвада.
Къунж иммунитет хкаждай дармандин ериндани ишлемишиз жеда. И кар патал векьин таза пешер салатдик кутун теклифзава. ГьакIни ада геморрой азарди акIажарзавайбурузни куьмек гуда.
И набататдихъ иштягь зайифардай къуватни ава, гьавиляй адакай яхун жез кIанзавайбурувай хийир къачуз жеда. Набатат дармандин еринда ишлемишиз кIанзавайбуру пешекарривай меслятар къачун чарасуз я.
Алван цуьк
Алван цуьк вирибуруз таниш я. Нугъатрилай аслу яз, халкьдин арада и цуькведихъ жуьреба-жуьре тIварар хьун мумкин я. Гатфарин сифте кьилера чи ерийра гзаф экъечIзавай, хуш атирдин ни галай цуьк ятIани, чна адакай саки менфят къачузвач. Гьакъикъатда адахъ инсандин сагъламвилиз хъсан таъсирдай къуват авайди илимдин рекьелди ахтармишнава.
Набататдикай хаммал гьазурунин къайда. Дарман гьазурун патал набататдин дувул, пешер, тан ва цуьквер ишлемишзава. Кьилди къачуртIа, набататдин чилик квай пай, зулун вахтунда хкудна михьда ва штIумарда, адалай кьулухъ тIебии шартIара кьурурда. Пешерикай гьазурдайла, набататди цуьк акъуддалди абур атIана, тIебии шартIара кьурурда. Бязи чешмейри къейдзавайвал, набататдик квай къиметлу “С” витамин квахь тавурай лугьуз, пешер электричестводин махсус тадаракралди тадиз кьурурун меслят къалурзава. Цуьквер кьурурдайла, абур шагьвар квай чардахрал экIягъун герек я.
Винидихъ къалурнавай паяр кьве йисуз кьван хуьз жеда. Амма гьазурнавай хаммал ламувиликайни ракъинин экуьникай хвена кIанда. Алван цуькведикай гзафни-гзаф уьгьуьяр алудун патал менфят къачузва, иллаки — кьуру уьгьуь. Кьилди къачуртIа, ам бронхит, пневмония, жигеррин эмфизема, жигеррин туберкулез, трахеит ва маса азарар сагъарун патал хийирлу я. Набататдин гьалима хъун яшар хьанвайбурузни теклифзава. Алванди ивидин гьерекатни хъсанарда.
Мад са кар къейд тавуна жедач, алван цуькведин пешер салат патални ишлемишзава. Абурук аскорбиновый кислота гзаф квайди яз гьисабзава. Ахвар текъведайлани, мазула ва нервийрин азар авайлани, набататдин кьурурнавай паяр ругун ва а гьалима хъун теклифзава.
Бронхитдихъ ва кьуру уьгьуьдихъ галаз женг чIугун патал набататдин дувулдин кьурурна куьлуь авунвай чIехи 2-3 тIуруна авай кIусар термосдиз вегьена, 500 мл яд цана, 6 сятдин къене тада ва йикъа 2-3 сеферда 1-2 истиканда авайди хъвада. Хаммалдикай дармандин еринда ишлемишдай затI гьазурдай маса къайдаярни ава.
ТIенгир
ТIенгир тIвар алай набататдиз бязи чкайра ламра-япар лугьуда (мать-и-мачеха). Ам вирибуруз таниш хъипи цуьк я. Набататдин цуькведихъни пешерихъ инсан сагъарунин къуват ава. Миже ва я гьалима хьтинди арадал гъуналдини, ламу ва кьуру жуьрейрани адакай дава-дармандин еринда менфят къачузва.
И набататди инсанар гзаф азаррикай хуьзва. Дегь девирда жерягьри адакай инсандин нефес кьадай хьтин уьгьуь сагъарун патал махсус гьалима гьазурзавай. Набататдикай исятдани гегьеншдиз менфят къачузва. Ада инсанриз мекьи хьуникди арадал атай ва бронхит азарар сагъарунин карда куьмек гузва. ТIенгир ргана арадал атай гьалимадин стIалри гьар гьихьтин хьайитIани тумавар сагъарда. Хук тIазвайла тIенгирдин пешерикай гьазурнавай чими, ширин тушир чай гзаф хийирлу жеда. Хамунин азарар сагъардайла, ам буьвелрал, хирерал эцигзава.
И набатат инсандин бедендиз герек витаминралди девлетлу я. Кьилди къачуртIа, цуькведин пешерик гликозидар, рутинар, каротиноидар, флавоноидар, сапонинар ва масабур ква.
ТIенгир Евразияда, РагъэкъечIдай патан Сибирда, Кеферпатан Африкада, Кефер-патан Америкада ва Юкьван Азиядинни Кьиблепатан Сибирдин дагълух чкайра экъечIзава. Абур гзафни-гзаф къалин чIур (векь) квачир, яд квай чкайрин патарив, рекьерин къерехра жеда.
