Аялриз Исламдин тербия гунин эдебар
Эвел алатай нумрада
Аял Исламди хъсан яз гьисабзавай лацу рангунин парталар алукIиз вердишарна кIанда, гьеле аял чIавуз рушарик кьил кIевирдай вердишвал кутуна кIанда, яни чIарар къалур тийидай. ГъвечIи чIавалай тербиясуз аял табий тежедайди, терсди, тапарардайди, буш рахунрал рикI алайди, къайдасузди, дикъетсузди жеда ва ахпа къилих хъсан патахъ дегишариз лап четин жеда.
Аялдин ругуд йис хьайила, яваш-яваш Къуръан кIелиз, капI ийиз чирна кIанда, ам медресадиз кIелиз ракъурна кIанда, гьадисар чирна кIанда, хъсан инсанрикай ахъайна кIанда, аял чIавалай адаз абур кIан жедайвал ва абурулай чешне къачудайвал. Адаз масабуруз салам гуз, гьалтайла гъил ягъиз, сивак ишлемишиз, Аллагьдиз ﷻ зикир ийиз, мискIиндиз физ, жемятдин кпIар ва таравигь кпIар ийиз чирна кIанда.
Аялдик гьевес кутуна кIанда. Эгер ада хъсан кар авуртIа, разивал къалуруналди, хъсан гафуналди, савкьватдалди адан пад хвена кIанда, идалай кьулухъни адаз вич гьакI хъсандиз тухуз кIан жедайвал. Нагагь аялди пис, туьгьмет къведай кар авуртIа, сифтедай такурдай кьуртIа жеда, иллаки эгер адаз вичизни а кар масабурухъай чуьнуьхиз кIанзаватIа. Кьвед лагьай сеферда туьгьмет авуна кIанда, гьасятда кIевиз айиб авун герек туш. Буба гафунин иеси хьун лазим я, аялдиз вичин нукьсанрин гъавурда акьадай мумкинвал гана кIанда. Дидедини гьараюнар авуна ва кикIана кIандач. Секиндиз лагьана кIанда хьи, бубадиз а кар бегенмиш тежедайди, адаз хъел къведайди ва адаз туьгьметар ийидайди ва икI мад, аялдиз хизанда бубадиз кьетIен чка авайди чир жедайвал ва адаз гьуьрмет ийидайвал.
Гьикьван квез хъел атайтIани, са вахтундани Аллагьдивай ﷻ тIалабна кIандач, Ада аялдиз жаза гудайвал. Нагагь а вахтунда малаикри «амин» лагьайтIа, аялдин кьилел бедбахтвал атун мумкин я.
Мектебдай ва я медресадай хтайла аялдиз къугъвадай ихтияр гун лазим я. Нагагь гьамиша аялдив кIелиз туртIа, адаз гьич кIелиз кIан жедач, ам дарих жеда, галат жеда ва кIелунивай кьил къакъудиз жеда.
Аялар диде-бубадиз, муаллимриз, тербиячийриз ва яшдиз чIехибуруз гьуьрмет ийиз вердишарун лазим я. Нагагь аял дастамаз къачунив, капI авуниз, сив хуьнив къайгъусузвилелди эгечIиз хьайитIа, ам абур вири лазим къайдада ийиз вердишариз алахъна кIанда.
Гьич тахьайтIа, маса къайдайри куьмек тагуз хьайитIа, шарпна сад вегьейтIа жеда, амма хъуьтуьлдиз, са чкадизни зиян тежедайвал ва анжах хъуьтуьл чкадиз. Сабурлу насигьатдалди аял нагьакьан хесетрикай, пIапIрус чугуникай, ички хъуникай ва икI мад игьтиятлу авуна кIанда. Аял гайи гафуниз вафалу жез, намуслу жез чирна кIанда ва къадагъа крарин мурдарвилинни абуруз рехъ тагана виже текъвервилин гъавурда туна кIанда.
Лагьанва хьи, аялдиз тербия гун къван цIалцIамаруниз ухшар я. Гьеле аял чIавуз, гъавурда акьадай саягъда, адаз Аллагьдихъ ﷻ ва Адан Пайгъамабардихъ ﷺ гьикI инанмиш хьун лазим ятIа, куьрелди ахъайна кIанда. ЧIехи хьунивай адан чирвилер Аллагьдин ﷻ чарасуз тир лишанрикай, Шариатдин илимрикай, Исламдин медениятдикай, эдебрикай ва тарихдикай гегьеншарна кIанда.
ГъвечIи чIавуз аялдин рикI михьи чарчиз ухшар я, чна анал вуч кхьейтIани кьабулдай. Пайгъамбарди ﷺ лагьана: «Вири аялар мусурманар яз хазва, амма гуьгъуьнлай диде-бубайри абурукай чувудар, хашпараяр, аташпересар ийизва» (аль-Бухари ва Муслим).
Аял тербиялу ва гьуьрметлу хьун патал, ам и дуьньяда бахтлу хьун патал вуч авун лазим ятIа, чна Аллагьдин ﷻ эмиррикай са-садакай куьрелди лагьана. Амма Аллагьди ﷻ лянет авунвай шейтIандин рекьел алай инсанри гьар юкъуз ягъалмишвилихъ ва бедбахтвилерихъ тухузвай крар тикрарзава. ШейтIандин рекьел алай инсанди вичин руш гунагькардиз гъуьлуьз гузва, эгер адаз девлет аваз хьайитIа; хциз гуьрчег руш гъизва, адан пис къилих ва ада вич абурсузвилелди тухуниз гьич фикир тагана; туькIвей некягь хьунай Аллагьдиз ﷻ шукур ийизвач; эвленмиш жезвайбуруз дуьа ийизвач. Мехъерар шейтIандиз кIандайвал ийизва: булвилелди ички алаз, музыкаяр алаз, тIуьна гьалални гьарам тафаватлу ийизвач, и кар себеб яз рикIер кIеви къванер хьиз жезва, итимри ва дишегьлийри санал кьуьлер ийизва, чам сусан патав пияндиз ракъурзава, нетижайрикай фикир тавуна, гьахьтин гьалда аваз мукьва хьайила аял азарлу, къастунал буш ва набутвал квайди хьун мумкин я.
Бул ички ва гьарам тIуьнар аял хайилани тешкилзава. Аялриз имансуз уьлквейрин кьилерин, артистрин ва маса пис инсанрин тIварар гузва, абуруз абурсуз, куьруь авунвай тIварар лугьузва; аялрин бахчайра ва мектебра абуруз Исламдин чирвилер гузвач, менфятсуз тарсар, манияр, кьуьлер ва икI мад чирзава; аялриз телевизордиз килигдай вахтунал кьадар эцигзавач; аялрал модадиз килигна парталар алукIиз алахъзава, кстахдаказ хуьзва, гьадалди абурун къилих пис хьуниз куьмек гузва; абур булвилелди гьарамдалди таъмин ийиз, аялриз машгъулардай межлисар, хайи йикъар ва маса суварар тешкилзава; аялриз айиб гафар лугьуз, пIапIрусар чIугваз, ички хъваз, бейгьушардай агъу квай затIар ишлемишиз, угъривал ийиз ва икI мад чир жезвай куьчеда хьунин вахтунал сергьят эцигзавач; ришветралди абур кIелиз кутазва, ахпа кIвалахал эцигзава, абуруз багьа машинар багъишзава ва ибуру, шаксуз, абурун къилих чIурзава.
Са гафуналди, чIехи пай инсанар шейтIандин рекьяй физва, нетижада аялри капI ийизвач, диде-бубадиз гьуьрмет ийизвач, тербиясузбур, эдебсузбур жезва, папариз яб гуз, диде-бубдин кефи хазва. ШейтIандин рекьяй физвай ва адаз яб гана аялриз тербия гузвайбурун виридан кьисмет гьа ихьтинди я.
Гзаф вахтара ван къвезва: «Ингье атIа диде-бубадин аяларни, хъсан тербия гуз алахъай, эдебсузбур яз чIехи жезва, амма гьич тербия тагайбуруз, хъсанбур жезва. ГьакI хьайила, тербиядилай са затIни аслу туш». Зи фикидалди, икI лугьузвайдаз, чи Халикьдин ﷻ эмирар тамамар тавунай вичин хивяй жавабдарвал акъудиз кIанзава.
Аллагь Таалади лугьузва (мана): «Жув ва жуван хизан Жегьеннемдин цIукай хуьх, ана кудай шейэр инсанар ва къванер жедай» (Къуръан, 67:6).
Бес им чна чи аялар Исламдин истемишунрихъ галаз кьадайвал тербияламишун лазим тирди ва абуру чалай чешне къачун лазим я лагьай чIал тушни кьван?!
Вишерикай са кас гьалтун мумкин я диде-бубадин тербия ва насигьатар кьабул тавур, я тахьайтIа тербиялу яз чIехи хьайи, диде-бубади а кар патал гзаф къуватар эцигначтIани. Им тек-бир жедай кар я. Асул гьисабдалди, чпин аялриз дуьз тербия гузвай диде-бубайриз хъсан аялар жезва, ва аксина, аялриз тербия тагузвай диде-бубайриз, адет яз, пис несил жезва.
Диде-бубайриз чир хьун лазим я хьи, эгер, тербия ганатIани, аялдикай писди хьайитIа, абурувай адан патахъай гьисаб-суал кьадач, вучиз лагьайтIа абуру аял тербияламишна, Аллагьдин ﷻ ва инсанрин вилик чпин буржи тамамарна. Нагагь диде-бубади аялдиз тербия ганачтIа, амма адакай хъсан къилих авайди хьанатIани, абуру гьикI авуртIани Аллагь Тааладин вилик жаваб гана кIан жеда, адаз дуьз тербия тагунай, абуру Аллагьдин ﷻ вилик чпин везифа кьилиз акъуднач хьи.
Къуй Аллагьди ﷻ чаз куьмек гурай чи аялриз тербия гудайвал! Къуй вири диде-бубаяр чпин аялри кьве дуьньядани шадаррай! Амин!
