Хийирлу набататар

Явшанар

Абуруз туькьуьл кьаларни лугьуда (полынь). Ибн Синади кхьейвал, и хъчар са шумуд жуьрединбур жеда. Абурун тумарихъни цуькверихъ, гьакI мижедихъ тандилайни пешерилай гзаф къуват, таъсир ава.

Явшанри кIев хьанвай чкаяр ачухарда, хъуьтуьларда, иштагь гъида, мягькемарда, кIати — руфунин хьайи чIуру шейэр, туькьуьлар акъудда. Ивидин дамарар, хур ва жигерар михьда. И хъчадин гьалима хъун, гьакIни адан пешер, цуьквер тIушунна эцигун, кьил тIазвайла, кьилел гьал къвезвайла, зайиф хьанвайла, зурзазвайла, кьил элкъвезвайла, вилерал мичI акьалтзавайла, япарин, сивин, туьтуьнин, вилерин, руфунин, чIулав лекьинин, цуьлездин, нервийрин азарар авайла, галатун гьиссзавайла, кьилелай чIар физвайла, са куь ятIани кIасна ва я са вуч ятIани тIуьна, зегьерламиш хьанвайла, хийирлу я.

Туькьуьл кьалари руфун мягькемарда, иштягь ачухарда, хурухъ аял галай дидейриз нек атун артухарда. Абур гьакIни гьекь акъудун патални хъсан я. Чинин нервдин уьзуьр авайла, виртIедихъ галаз явшанрин гьалима сивера, туьтера экъуьрда. Гьалима, тIушуннавай къаришма чин, гъилер-кIвачер, цуьлез дакIунвайла, ишлемишда.

Жалгъайра тIалар авайла, абур явшанрин гьалимани сирке гуьцIуналди алудда. Явшанар сандухра ва я парчайринни парталрин арада туртIа, абур гъуьчIре атIудач. Кхьинардай рангариз явшанрин гьалима ягъайтIа, абуралди кхьей шейэр, ктабар куквари, кьифери недач. Зейтундинни явшанрин гьалима какадарна ягъайтIа, ветIер эгечIдач. Туькьуьл кьаларин гьалима хъичирайтIа, чIутар, шутIар рекьида.

Явшанрин чIуру тереф ам я хьи, гьисабзавайвал, абуру руфунин сив (устье) зайифарда. И жигьетдай хъчадилай вичелай гзаф таъсир адан мижедин ширеди ийизва. Идалайни гъейри, кьил тIа ийида, беден кьурурда. И нукьсанар анаррин мижедалди ва я ихьтин маса затIаралди туькIуьр хъийиз жеда. Явшанарни гзаф ишлемишна виже къведач — сад-кьве мискьал (4-8 грамм).

Вергер

Беденда герек амачир артухан шейэр вичел чIугвада, кIеви дакIунар элекьарда, аял галай дишегьлийриз нек атун артухарда, гьекь акъудда, хур, жигерар, хук михьда, чIулав лекьина ва цуьлезда кIев хьанвай чкаяр ачухарда. Вергерин тум, ругунвай пешерин гьалима мухан цихъ галаз санал хурун азарар (астма) авайла ва хур герек авачир шейэрикай михьун патал хъвада. Буьвелрал, тваррал вергерин таза пешер ва я абур тIушунна эцигда.

Нефес кьазвайла (астма), уьгьуьяр квайла, нефесдин рекьерин, цуьлездин азарар авайла, къвала, дуркIунра, цуьлезда тIалар гьатайла, вергерин тум, са тIимил сирке ва вирт алава хъувуна, къенепатаз ишлемишайтIа, тIалар яваш жеда. Бияндин дувулдинни вергерин тумунин гьалима ва я абур ргур яд цварадин кисе чиркерикайни ана алкIанвай кьелечI къат михьун патал хъсан я лугьуда.

Кьурурна, куьлуь авунвай вергни адан тум хъжен тийизвай хирерални дакIунвай чкайрал кIвахда. Вергерикай дуркIунризни ратариз зиян ава лугьуда. РикIел хуьх: вергерин тум къенепатаз ишлемишиз хьайитIа, 5-6 граммдилай артух герек туш. Идалай гзаф тIуьртIа, хъвайитIа, уьмуьр хаталувилик акатдайвал зегьерламиш хьун мумкин я. Ихьтин дуьшуьш хьайитIа, къайи ийидай хъвадай затIар, емишрин миже ва гьакIни чIун галай хьтин гъер квай басмишдай затIар ишлемишда.

Тегьмезханар

Бязи хуьрера абуруз гьабитарни лугьуда. Абур тIуьниз ишлемишуни бедендин вири органра иви фин, гьакIни экъуьчун акъвазарда, ифин алай бедендиз, гьакI къенепатан органриз секинвал гуда. Эгер и хъчадин мижедин стIалар япуз вегьейтIа, квак, шар рекьида, япа авай тIал секинарда. Са тIимил кьван миже хъвайитIа, хуралай иви атунин вилик пад кьада.

Тегьмезханрин пешер тIуьни экъуьчун, къен фин (гьакI холера азар) акъвазарда. И хъчади вичин хийирлу таъсир тIуьртIани ийизва, пешер тIушунна, винелай хамунал эцигайтIани. Хирерал, дакIунрал эцигайтIа, абур фад сагъ хъжеда. И хъач жигерриз зиян я лугьуда. И нукьсан инжир ишлемишуналди туькIуьр хъийида.

Тегьмезханрин дувулрикай са гьихьтин ятIани хийир авайди малум туш. Индиядин агьалийри гьабитрин гьалимадикай сивиз, куьлуь хьана, тварар акъатнавайла, хийир къачузва, яни ам сивера экъуьрзава. ТIушуннавай пешер, чим кутуна, фад дигмиш хьун патал тварар, буьвелар акъатнавай чкайрал эцигда. Чи агьалийри тегьмезханрикай афарар, пичIекар авун патал гегьеншдиз хийир къачузва. Абур кьук квай хъсан чилера иллаки булвилелди экъечIда.

ЧIутран цуьквер (ромашка)

МефтIни нервияр мягькемарда, гьекь акъудда, зегьерриз аксивалда. МефтIедин, кьилин азаррин дарман я. Нефес кьадай, саралух азарар квайла, галатнавайла, хура, чIулав лекьина, ратара ва маса органра дакIунар авайла, куьмекда. Цварадин киседа къванер цIурурун патал ишлемишда. ЧIутран цуьквери беден чIуру шейэрикай михьда.

И цуьквер жакьвайтIа, сивер акъатун алудда, ана авай тварар квадарда. Вилер тIазвайла, абур и цуькверин гьалимадай чуьхуьда. ЧIутран цуькверин танар ва пешер кайила, зегьерлу пепе-шепIе, тIвет-ветI, гьайванар катда. И цуьквер туьтериз зиян я лугьуда. И нукьсан вирт ишлемишуналди туьхкIуьриз жезва. Абур са сеферда ишлемишунин кьадар 12 грамм я.

ТIенгирар

И хъчадин (мать-и-мачеха) таза ва кьурурнавай пешерикай, (дувуларни жеда) са тIимил кьванди сиве кьуртIа, астма авайла, нефес кьазвайла, хкат тийизвай уьгьуьяр квайла, куьмек жеда. Эгер тваррал, буьвелрал, хирерал тIенгиррин (бязибуру абуруз ламра-япарни лугьуда) пешер эцигайтIа, абур фад сагъ хъжеда.

ШИХМУРАД ШИХМУРАДОВ