Тlебии дарманар
Тlебии дарманар
ЧIухлумпIар
ЧIухлумпIар вирибуруз малум тир тарцин (кул-кусдин) набатат я. Инсаниятди гьеле 16-асирдилай инихъ чIухлумпIрик квай дармандин такьатрикай менфят къачузва.
И набатат кваз гьазурнавай дарманри са жерге азарар сагъаруниз таъсирзава: ахвар атIуниз, мекьи хьуникди жезвай азарриз, нефес кьуниз, давление хкаж хьуниз, иви финиз, холестерин гзаф хьуниз, дакIур чкайриз, хуквадинни ратарин ва хейлин маса азарриз акси яз.
Адакай, дамарар агаж хьана, таб акьалтай вахтундани хийир къачуз жеда. Вилик девирра чIухлумпIрин тарцин дувулрикай гьазурай гьалима аялрик саралух акатайлани ишлемишдай.
Халкьдин медицинадин рецептра тарцин къабух, цуьквер ва емишар-чIухлумпIар ишлемишзава. Цуькверикайни дувулрикай махсус гьалимаяр гьазурзава. Емишар лагьайтIа, гзаф вахтара, вирт ва я шекер кутуна, тазазмаз ишлемишзава. ЧIухлумпIрин миже шекер кваз ргазва ва киселар гьазурзава. Абурукай компотарни ийиз жезва. Кьурур тавунвай чIухлумпIрикай хамунин азарар сагъарун патални менфят къачузва.
Емишрикай, чкалрикай, дувулдикай дарманар гьазурдайла, анжах пешекаррал алукьун, абурун меслятралди хийир къачун рикIелай алуд тавун шартI я. Чаз чизвайвал, дарманрин еринда набататар ишлемишун къадагъа тир дуьшуьшарни жезва. Гьавиляй ни ва гьи жуьреда менфят къачун лазим ятIа, гьа месэла эвелни-эвел чирун герек я.
Яру инияр
Европадин уьлквейрин фармацевтикада, Тибетдин медицинада гегьеншдиз менфят къачузвай дарманрин набататрикай сад яру инияр (боярышник) я. Инийрин, кул-кусдин цуькверин дармандин такьатрикай инсаниятдиз фадлай малум я.
Инияр кьакьанвилихъ 4 метрдиз кьван хкаж жедай кул-кусрал (гъвечIи тарарал) экъечIзава. Емишар сентябрь-октябрь варцара дигмиш жезва. Абурук жуьреба-жуьре хейлин кислотаяр ква. Вилик вахтара Шаркь пата яру инийрин тарциз “чIуру ичерин тар” лугьудай. И набатат Евразиядани, Америкадани экъечIзава.
Яру инийрик шекер, флавоноидар, фитостеринар, гликозидар, каротин ва маса хийирлу затIар ква. Емишрикай рикIин жукIумриз хийир ава, мефтIедин, рикIин дамарра ивидин гьерекат къуватлу ийизва.
Гьам халкьдин, гьам официальный медицинадани инийрикай гзафни-гзаф рикIинни дамаррин азарар сагъарунин карда менфят къачузва. Инийрин бинедаллаз гьазурнавай дарманар исятда аптекайра булдалди ава. Пешекарри тестикьарзавайвал, кьил элкъведайла, нефес дар жедайла, йифиз ахвар текъведайла, инияр ишлемишуни хийир гуда.
Къейд ийин, инияр анжах дармандин менфят хьун патал ишлемишзавай емишар туш. Абурукай тIямлу, хийирлу компотар, мурабаяр, повидлояр гьазурзава.
Тамамдиз дигмиш хьанвай инияр косметологиядани ишлемишзава. Кьилди къачуртIа, куьлуь авунвай инийрик вирт какадарна гьазурай къаришма чинилай алтадайла чинин хам цIалцIам гьалдиз хкведа.
Пешекарри тагькимарзавайвал, гьар са затIуникай менфят къачудайла, кьадарни чир хьун, мукъаятвал квадар тавун лазим я. Месела, чIехи инсанди са юкъуз 150 граммдилай гзаф инияр (мураба, компот) ишлемишна виже къведач. Инияр ргай гьалима экуьнахъ ичIи рикIелай хъун тавун теклифзава. Идалайни гъейри, давление агъуз аватнавайла, инияр ишлемишна виже къвезвач. Вири дуьшуьшра пешекаррал алукьун чарасуз я.
ЦIантарар
Шикилдай аквазвай набатат чи дагълух хуьрера гзаф дуьшуьш жезвай хийирлу набататрикай сад я. Кхьинра гзафни-гзаф и набататдин тIвар цIантарар (урус чIалал — чабрец) яз гьалтзава. Бязи хуьрера абуруз къанжукьар, къветрен кьалар лугьузва. Нугъатра маса тIварарни хьун мумкин я.
Кьакьанвал 15 сантиметрдив кьван агакьзавай и набатат сихдаказ туп-туп хьана экъечIда. ЦIантаррин цуьквер фичIи ва ярувал квай рангунинбур я. Адет яз, июндиз-июлдиз абур цуькведа жеда. Дагъустандилай гъейри, абур уьлкведин тамар квай ва баябанлух чуьллера, рагъакIидай патан Сибирда ва масанра экъечIзава.
Чи хуьрера абур тIям хъсанарун патал хуьрекрик, чайдик кутазва. Чайдин еринда цIантаррикай гьазурнавай ргай цик дармандин такьатар, гьакIни набататдик эфирдин ягъ, маса бязи кислотаяр ква.
Цуькведа авай ва я кьурурнавай цIантарар вегьена гьазурнавай цикай жигеррин азарар авайла, уьгьуьяр алудунин карда, гьакIни са жерге маса азаррин аксина менфят къачузва. Абурукай гьазурнавай махсус яд дуркIунрин азарар авайлани дезинфекциядин такьат хьиз ишлемишзава. Абурулайни гъейри, ичкибазвилин азарар квайбурузни цIантаррин гьалима хъун теклифзава.
Дармандин еринда ишлемишдайла, пешекаррин теклифрихъ, меслятрихъ яб акалун хъсан яз гьисабзава. Адет яз, цIантаррин 10 грамм 200 миллилитр циз вегьена, махсус гьалима хьтинди гьазурзава. Гьазур хьайи яд чIехи инсанриз гьар юкъуз 2-3 сеферда хуьрекдин са тIуруна авайди, аялриз чайдин са тIуруна авайди хъун теклифзава.
